Çivit Otu (Isatis tinctoria )

[igokcek]

Bazı Çivit Otu (Isatis tinctoria L., Isatis constricta Davis) Türleri ile Yün Hali İpliklerinin Boyanmas ı ve Elde Edilen Renklerin Bazı Haslık Değerlerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Araştırma

Süleyman KIZIL Neşet ARSLAN

Özet: Bu çalışmada iki farklı çivit otu türü ile toplam 54 adet boyama yapılmıştır. Isatis türleri ile yapılan boyamalarda; lsatis tinctoria türünde, ışık haslığı değ erleri 2-5, sürtünme hasl ığı değerleri 3-4 ile 4-5, su damlas ı hasl ığı değerleri yaş 4-5 ile 5, kuru 5, y ı kama hasl ığı değerleri sı ras ı ile akma (pamuklu ve yünlü beze) 3-4 ile 5, solma 1 ile 3 aras ı nda değ işmiştir. Isatis constricta türünde ışı k hasl ığı değerleri 2-5, sürtünme hasl ığı değerleri 2-4, su damlas ı hasl ığı değerleri kuru 3-4, yaş 5 ve y ı kama hasl ığı değ erleri s ı ras ı ile akma (pamuklu ve yünlü beze) 3 ile 4-5 ve 3-4 ile 5, solman ı n ise 1- 3 aras ı nda değiştiği saptanm ışt ı r. Anahtar Kelimeler: çivit otu, Isatis tinctoria L., Isatis constricta Davis, boyama

Türkiye'de boyarmadde içeren ve boyama özelli ğ ine sahip çok say ı da boya bitkisi bulunmaktad ı r. Bu bitkilerin çeş itli kı s ı mlar ı (çiçek, yaprak, kabuk, kök) boya maddesi içermekte ve boyamada kullan ı lmaktad ı r. Boya bitkilerinden elde edilen boyalar ı n g ı da renklendirici, tekstil, kozmetik ve eczac ı l ı k preperatlar ı nda kullan ı lmaktad ı r (Piccaglia ve Venturi 1998). Doğ al boyamac ı l ı kta kullan ı lan bitkilerin içerdikleri boyarmaddeler bak ı mı ndan nadir olarak bulunan renklerden biri de mavidir. Mavi renk, çivit otu (Isatis tinctoria) ve indigo bitkisi (Indigofera tinctoria) olmak üzere baş l ı ca iki temel kaynaktan elde edilmektedir. Cruciferae familyas ı ndan lsatis crymbosa ve lsatis tomentella da mavi renk veren boyarmaddeler içermekte, bu türlerin Anadolu'nun do ğusunda ve güney k ı yı ları nda, Isatis tinctoria ise Orta-Bat ı Anadolu'da yeti şmektedir (Dölen 1992, Tezcan ve Suyunu 1995, Dölen 1992).

Çivit otu Eski Mısır'da asalet simgesi alarak Imparator elbiselerinin boyanmasinda kullanılmıştır. Çivit otu boyama pigmenti için yeti ştirilen ilk bitkilerden biri olup, Ortaçağ da Avrupa'da geni ş ölçüde tar ı m ı yap ı lm ış ve 1600'Iü y ı llarda Hindistan'dan indigonun getirilmesine kadar yoğ un bir şekilde devam etmi ştir. indigo da, sentetik indigonun elde edilmesi ile 1878 y ı l ı ndan sonra gözden dü şmeye ba şlamıştı r. Günümüzde do ğ al boyalar ve do ğ al ürünlere dönü ş ün popülaritesinin artmas ı ile dünya genelinde az da olsa tar ı m ı yap ı lmaktad ı r (Dolan 1992). 19. yüzy ı l ı n sonuna kadar boyama için sadece bitki orijinii boyalar (hayvansal boyar madde ve mineral pigmentlerle birlikte) kullan ı lm ış ; sentetik boyaları n keşfedilmesiyle doğal boyalar önemini kaybetmi ş ve eski geleneksel boya metotlar ı unutulmaya yüz tutmu ştur. Bununla birlikte boyama uygulamalar ı da son yüzy ı lda değ i şmiştir. Amaç sadece eski teknikleri canland ı rmak değil ayn ı zamanda tekstil endüstrisi için uygun metotlar ortaya ç ı karmakt ı r. Eğ er doğal boyalar kalite bak ı m ı ndan KIZIL, S. ve N. ARSLAN, "Baz ı çivit otu (Isatis tinctoria L., lsatis constricta Davis) türleri ile yün hali ipliklerinin boyanmas ı ve elde edilen renklerin baz ı hasl ı k değerlerinin belirlenmesi üzerine bir ara ştı rma" şu anda kullan ı lan sentetik boyalarla rekabet edebilecek duruma getirilebilirse, do ğ al boyalar tekstil endüstrisi tarafı ndan kabul görecektir (Anonymous 1997).

Türkiye'de boya bitkileri yeti ştiriciliğ ini ve boya bitkilerinin endüstriyel düzeyde boyama amaçl ı kullan ı mlar ı n ı n teşvik edilmesi gerekmektedir. Bu durum ekolojik ve ekonomik olarak doğru ve uygun yeti ştiricilik yöntemlerini, etkin ve düş ük maliyetle boya elde etme metotlar ı n ı içermektedir. Bitkisel boyarmaddelerin ülke içinde yeti ştirilmesi tekstil, g ı da, kozmetik, eczac ı l ı k sanayi ve el sanatlar ı , hal ı -kilim yünlerinin boyanmas ı gibi çok yönlü kullan ı mları ndan dolay ı üzerinde durulmas ı ve yeniden canland ı rı lmas ı ile ülke ekonomisine ve turizmine katk ı sağ layacakt ı r. Bu çal ışma ile; boyac ı l ı k tarihinde önemli bir yere sahip olan çivit otunun lsatis tinctoria türü ile Güneydo ğ u Anadolu Bölgesi'nde endemik, (M ı s ı rdal ı 1985) baş ka bir çivit otu türü olan ve boyac ı l ı kta kullan ı ld ığı na dair bir bilgi bulunamayan lsatis constricta'dan boyama sonucu elde edilen renklerin ışı k, sürtünme, su damlas ı ve y ı kama haslıklarının incelenmesi amaçlanmıştır.

Materyal ve Yöntem
Boyamalarda kullan ı lan çivit otu türlerine ait yaprak örnekleri Dicle Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü denemelerinden temin edilmi ş, boyama çal ışmaları ise D. Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü laboratuvarlar ı nda yap ı lm ıştı r, Yün ipliklerinin boyanmas ı - na, lsatis türlerine ait yapraklar ı n en iyi gelişme gösterdi ği haziran ay ı baş ları nda başlanm ış olup temmuz ay ı ortalar ı na kadar devam edilmi ştir. Boyamalarda kullan ı lan 2,5 numara beyaz, (boyas ı z) ilmelik hal ı ipliği Sümerhal ı A. Ş. Isparta Satış Fabrikas ı ndan temin edilmi ştir. Boyamalar için yaprak hasad ı sabah 8.30-9.00 saatlerinde yap ı lm ıştı r. Boyama çal ışmaları nda 250 g yaş bitki aksamı ile 25 g yün esas al ı nmıştı r. Boyamalarda indirgeyici olarak kullan ı lan sodyum hidrosülfit (Na2S2O4) (Merc) oran ı yün ağı rl ığı üzerinden % 1 (0.25 g), % 3 (0.75g) ve % 5 (1.25g), ortam ı n pH's ı 7, 9 ve 11 olacak ş ekilde amonyak (Merc) ile ayarlanm ış olup, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerine göre uygulanan i şlemler aşağı da verilmiştir.

Boyama çalışmaları Derry ve Williams (1979), Hurry (1930), Anonymous (1986) ve Anonymous (1999)'dan yararlan ı larak yapı lm ıştı r. Buna göre uygulanan i ş lemler s ı ras ı ile şu şekildedir. - Cam bir kavanoza su kondu, - Çivit otu yapraklar ı 1 cm2genişliğinde parçalar halinde kesildi, - Kesilen bitki aksam ı su dolu cam kavanozun içine kondu ve bitki aksam ı n ı n tamamen su içinde kalmas ı na dikkat edildi, - Cam kavanoz ağz ı na kadar su ile dolduruldu ve kapa ğı yavaşça kapatı ld ı , - Haz ı rlanan materyal bir gece (24 saat) bekletilmeye b ı rak ı ld ı , - Bu süre sonunda yaprakları süzüldükten sonra kavanozun içindeki s ı vı boya çözeltisi süzgeç vas ı tas ı ile geniş a ğı zl ı bir kaba süzüldü, - Sı vı n ı n pH's ı yaklaşı k (7, 9, 11) olacak ş ekilde alkali (amonyak) ilave edildi, - 5 dakika içinde kar ışı mdan hava kabarc ı klar ı ç ı kmaya baş lad ı , - Çözeltiye bir miktar (yün a ğı rl ığı üzerinden % 1, % 3, %5) sodyum hidrosülfit (Na2S204) ilave edildi, - Karışı m 60 °C'ye kadar ı s ı t ı ld ı , - Boyanacak materyal soğ uk su ile ı slat ı ld ı , - Boyanacak materyal boya banyosuna b ı rakı ld ı ve bir süre (5, 10, 15 dakika) bekletildi, - Materyal ç ı kar ı ld ı ve musluk suyu ile iyice y ı kand ı ve daha sonra kurumaya b ı rakı ld ı

Işık haslığı tayini
Elde edilen renklerin ışı k hasl ığı tayini Türk Standartlar ı Enstitüsü tarafı ndan haz ı rlanan TS 867, Gün I şığı na Karşı Renk Tayini Metodu (Anonymous 1984a) ve DIN 5033, Farbmessung Begriff der Farbmetrik (Anonymous 1970) metotlar ı esas al ı narak yap ı lm ıştı r.

Sürtünme haslığı tayini
Boyal ı yün ipliklere sürtünme hasl ığı tayini Türk Standartlar ı Enstitüsü taraf ı ndan hazı rlanan TS 717, Sürtünmeye Karşı Renk Hasl ığı Tayini (Anonim 1978a)'ya ve TS 423, Tekstil Mamullerinin Renk Hasl ığı Tayinlerinde Lekelerinin (boya akmas ı ) ve Solman ı n (renk değ i şmesi) Değ erlendirilmesi, Yün Gri Skalalar ı n Kullanma Metotlar ı (Anonim 1984b)'ye göre yap ı lm ıştı r.

Su damlası haslığı tayini
Boyal ı yün ipliklerinin su damlas ı hasl ığı tayini Türk Standartlar ı Enstitüsü tarafı ndan haz ı rlanan TS 399, Su Damlas ı na Karşı Renk Hasl ığı Tayini (Anonim 1978b) ve TS 423, Tekstil Mamullerinin Renk Hasl ığı Tayinlerinde Lekelerinin (boya akmas ı ) ve Solman ı n (renk deği ş mesi) Değ erlendirilmesi, Yün Gri Skalalar ı n Kullanma Metotlar ı (Anonim 1984b)'ye göre yap ı lm ıştı r.

Yıkama haslığı tayini
Elde edilen renklerin y ı kama hasl ığı tayini Türk Standartlar ı Enstitüsü taraf ı ndan haz ı rlanan TS 716, Yı kamaya Karşı Renk Tayini Metodu (Anonim 1981) ve TS 423, Tekstil Mamullerinin Renk Hasl ığı Tayinlerinde Lekelerinin (boya akmas ı ) ve Solman ı n (renk değ i şmesi) Değ erlendirilmesi, Yün Gri Skalalar ı n Kullanma Metotlar ı (Anonim 1984b)'ye göre yap ı lmıştı r.

Elde edilen renklerin adlandırılması
Çivit otu bitkisinden 250 g (yaş yaprak) ve 25 g yün hal ı ipliğinin ağı rl ığı na göre % 1, % 3 ve % 5 oranlar ı nda mordan kullan ı larak değ i ş ik pH ortamlar ı nda (pH 7, pH 9 ve pH 11) yap ı lan boyamalardan elde edilen renkler sübjektif olarak değerlendirilmiştir. Bunun için bir komisyon oluşturulmuştur. Doğal ayd ı nlatmal ı bir mekanda boyal ı yün ipliği örnekleri beyaz zemin üzerine konulmu ştur. Benzer renkler bir arada grupland ı r ı lm ış ve aç ı ktan koyuya doğ ru renk adları verilmiştir.

Bulgular ve Tartışma
Isatis tinctoria türü ile pH 7, 9, 11 ortamlar ı nda, % 1, 3, 5 oranları nda indirgeyici (sodyum hidrosülfit) kullanarak 5, 10, 15 dakikal ı k boyama sürelerinde elde edilen renkler ve bu renklerin ışı k, sürtünme, su damlas ı ve yı kama haslığı değerleri Çizelgel'de verilmi ştir.

Isatis tinctoria türü ile yap ı lan boyamalardan; pH 7, % 1 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde s ı ras ı ile aç ı k yeş ilimsi kahve, koyu nil yeş ili ve yeş ilimsi kahverengi, pH 7 % 3 ve % 5 sodyum hidrosülfit kullan ı larak 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde elde edilen renkler kirli sar ı , pH 9, % 1 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde s ı ras ı ile aç ı k yeş ilimsi kahve, aç ı k sütlü kahve ve sütlü kahve, pH 9, % 3 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde yeş ilimsi sarı , aç ı k yeş ilimsi kahve, yeş ilimsi sarı , pH 9, % 5 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde kirli sar ı ve yeş ilimsi sarı , pH 11, % 1 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde aç ı k sütlü kahve, koyu sütlü kahve ve kirli gül kurusu, pH 11, % 3 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde nil yeş ili, yeş ilimsi kahve ve kurşuni kahve, pH 11, % 5 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde ise koyu ye ş ilimsi kahve, aç ı k kurş uni kahve ve koyu yeş ilimsi sarı renkler elde edilmi ştir (Çizelge1). Isatis tinctoria türünden elde edilen renklerin ışı k hasl ığı değerleri 2-5 aras ı nda değ i şmiştir. En yüksek (5) ışı k haslığı değ erleri pH 7 ortam ı nda % 1, 3, 5 sodyum hidrosülfit ve 5, 10, 15 dakikal ı k boyama şartları ndan elde edilmiştir. En düş ük (2-3) ışı k hasl ığı değerleri pH 11 ortamı nda % 1 oran ı nda sodyum hidrosülfit kullanarak 15 dakikal ı k boyama süresinden elde edilmi ştir (Çizelge1).

Isatis tinctoria türünden elde edilen renklerin sürtünme haslığı değ erleri 2-3 ile 4-5 aras ı nda değ i şmştir. pH 11 ortamı nda, % 1 oran ı nda sodyum hidrosülfit, 15 dakikal ı k banyo süresinde yap ı lan boyamalardan elde edilen renklerin sürtünme hasl ı kları 2-3 olup diğer uygulamalardan daha dü ş ük bulunmuştur. pH'n ı n artmas ı ile sürtünme hasl ığı değerlerinde dü ş üş görülmektedir (Çizelge1). Isatis tinctoria türü ile yap ı lan boyamalarda elde edilen renklerin ya ş su damlas ı hasl ığı değ erleri 4 ile 4-5 aras ı nda değ i şmiş , kuru su damlas ı hasl ı k değerleri ise 5 olmuştur. pH değerleri, sodyum hidrosülfit oran ı ve banyo sürelerinin değ i şmesi su damlas ı yaş ve kuru hasl ı k değerleri üzerinde önemli derecede farkl ı l ı k oluşturmam ışt ı r (Çizelge1) Y ı kama hasl ı k değerleri solma ve akma (yünlü ve pamuklu beze) olmak üzere iki grup altı nda incelenmiştir. Çizelge 1'de Isatis tinctoria türü ile yap ı lan boyamalardan elde edilen renklerin y ı kama hasl ığı solma değ eri 1-2 ile 2- 3 aras ı nda değ iştiği, en düşük solma hasl ığı değ erlerinin pH 11 ortamı nda %1 sodyum hidrosülfit kullan ı larak 15 dakikal ı k banyo süresinden elde edildiği görülmektedir. Akma değerleri bakı mı ndan boyan ı n yüne akma hasl ı klar ı 3-4 ile 5 aras ı nda, pamuğ a akma hasl ığı ise 3-4 ile 4-5 aras ı nda değ işmiştir. Yı kama hasl ığı akma değerleri pamuklu ve yünlü bezde birbirine benzer olmu ştur. Yı kama hasl ığı nda yüne akma bak ı mı ndan en yüksek akma değerleri pH 7 ortam ı nda % 3 ve % 5 oran ı nda


KIZIL,S. ve N.ARSLAN, "Bazı çivit otu (Isatis tinctoria L., Isatis constricta Davis) türleri ile yün hali ipliklerinin boyanmas ı ve elde edilen renklerin bazı haslık değerlerinin belirlenmesi üzerine bir ara ştı rma" 45 sodyum hidrosülfit kullan ı larak 5, 10 ve 15 dakikal ı k banyo süreleri ile pH 9 ortam ı nda % 5 oran ı nda sodyum hidrosülfit kullan ı larak 5 ve 10 dakikal ı k boyama sürelerinden elde edilmi ştir. Isatis constricta türü ile pH 7, 9, 11 ortamlar ı nda, % 1, 3, 5 oranlar ı nda indirgeyici (sodyum hidrosülfit) kullanarak 5, 10, 15 dakikal ı k boyama sürelerinde elde edilen renkler ve bu renklerin ışı k, sürtünme, su damlas ı ve y ı kama hasl ığı değ erleri Çizelge 2'de verilmi ştir. Isatis constricta türü ile yap ı lan boyamalardan elde edilen renkler; pH 7, % 1 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde eflatuni ye ş il ve yeş ilimsi mor, pH 7 % 3 ve % 5 sodyum hidrosülfit kullan ı larak 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde elde edilen renkler aç ı k eflatuni yeş il ile eflatuni yeş il, pH 9, % 1 ve % 3 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde aç ı k ve koyu su yeş ili renkleri ile su ye şili, pH 9, % 5 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde aç ı k petrol yeş ili ve aç ı k su yeş ili, pH 11, % 1 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde füme, kirli petrol mavisi ve koyu füme, pH 11, % 3 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde koyu ispirto mavisi, aç ı k füme ve petrol mavisi, pH 11, % 5 sodyum hidrosülfit, 5, 10 ve 15 dakikal ı k boyama sürelerinde ise petrol mavisi, aç ı k petrol mavisi ve aç ı k füme renkleri elde edilmi ştir. Isatis constricta türünden elde edilen renklerin ışı k hasl ığı değ erleri 2-5 aras ı nda değ i şmiştir. En yüksek ışı k hasl ığı değerleri pH 7 ortam ı nda % 1, 3, 5 oranlar ı nda sodyum hidrosülfit ve 5, 10, 15 dakikal ı k boyama ş artlar ı ile pH 9 % 1 sodyum hidrosülfit, 5, 10, 15 dakikal ı k boyama şartları ndan elde edilmi ştir. En dü ş ük ışı k hasl ığı değerleri pH 11 ortamlar ı nda elde edilmi ştir. pH düzeylerinin artmas ı ile birlikte ışı k hasl ığı değ erlerinde azalma oldu ğ u görülmektedir (Çizelge 2). Isatis constricta türü ile yap ı lan boyamalardan elde edilen renkierin sürtünme hasl ığı değ erleri 2 ile 4 aras ı nda değ i şmi ştir. pH 11 ortam ı nda sürtünme hasl ığı değ erlerinin diğer pH 7 ve 9 adamlar ı na göre daha dü ş ük bulunmu ştur. pH değ erinin artmas ı yla boya çözeltisi bazik karakterli olduğ undan, elde edilen renklerin de sürtünme hasl ı klar ı değ erlerinde azalma gözlenmi ştir (Çizelge 2). Isatis constricta türünde ya ş su damlas ı hasl ı klar ı 3-4 ile 5 aras ı nda değ i şmiş , kuru su damlas ı hasl ı kları ise 5 olmuştur. Isatis tinctoria türünde olduğu gibi Isatis constricta türünde de pH değ eri, sodyum hidrosülfit ve banyo sürelerinin değ i şmesi ile elde edilen renklerin, ya ş ve kuru su damlas ı hasl ı kları üzerinde önemli farkl ı l ı k oluşturmad ığı görülmektedir (Çizelge 2). Isatis constricta türünden elde edilen renklerin y ı kama hasl ığı solma değeri 1 ile 3, akma değ erleri bak ı m ı ndan bayan ı n yüne akma değerleri 3 ile 5, pamu ğ a akma değerleri ise 3 ile 4-5 aras ı nda değ i şmektedir. Çizelge 2'de y ı kama hasl ığı ndaki akma değ erlerinin pamuklu ve yünlü bezde birbirine benzer oldu ğ u görülmektedir. Y ı kama hasl ığı ndaki en yüksek yüne akma değ erlerinin pH 7 ortam ı nda % 1 oran ı nda sodyum hidrosülfit kullan ı larak 5, 10 ve 15 dakikal ı k banyo sürelerinden elde edilmi ştir. En yüksek pamu ğa akma değ erleri ise pH 7 ortam ı nda % 1, 3 ve % 5 oran ı nda sodyum hidrosülfit kullan ı larak 5, 10 ve 15 dakikal ı k banyo süreleri ile pH 9 ortam ı nda % 5 oran ı nda sodyum hidrosülfit kullan ı larak 5 ve 10 dakikal ı k banyo sürelerinden elde edilmi ştir. En düşük pamuğa akma değerleri pH 11 ortamlar ı nda elde edilmi ştir. Yı kama hasl ığı akma değerlerinin yün ve pamukta pH de ğ erlerinin artmas ı ile azalma gösterdi ğ i görülmektedir (Çizelge 2). Her iki çivit otu türünde de ışı k hasl ı klar ı 2-5, sürtünme hasl ı klar ı 2-3 ile 4, su damlas ı hasl ı kları s ı ras ı yla yaş 4-5 ile 5, kuru 5, y ı kama hasl ı klar ı solma değ erleri 1-3, akma değ erleri s ı ras ı yla yüne 4-5 ile 5, pamu ğ a 3-5 aras ı nda değ i şmiş ve birbirine benzer sonuçlar elde edilmi ştir. lsatis constricta'n ı n, literatürde boyamada kullan ı ld ığı na dair herhangi bir bilgiye rastlanamam ıştı r. Yap ı lan boyama sonuçlar ı na göre, Isatis constricta'n ı n mavi renk kayna ğı olarak kullan ı labileceğ i anlaşı lm ıştı r. lsatis türleri aras ı nda, lsatis constricta türünden Isatis tinctoria türüne göre mavinin de ğ i şik tonlar ı nda boyamalar elde edildi ğ i görülmektedir. Boyamalar sonucunda elde edilen renklerin farkl ı l ı k göstermesi, özellikle Isatis tinctoria ile ön boyama çal ışmaları nda mavi ve değ i ş ik tonları n ı n saptanmas ı , sonradan yap ı lan boyamalarda ise do ğ rudan mavi rengin elde edilememesi, boyamalar ı n yap ı ld ığı dönemde bitki bünyesinde boyarmadde içeri ğ inin azalmas ı ndan veya kimyasal olarak farkl ı laşmas ı ndan (ontogenetik varyabilite) kaynakland ığı düş ünülmektedir. Grierson ve ark. (1985), Privet berries ile mordan olarak ş ap ve demir kullanarak mavi renk elde ettikleri boyamalardan, ışı k hasl ığı n ı n 3, indigo ile yapt ı klar ı boyamalarda y ı kama hasl ı kları n ı n 5-6 olduğ unu bildirmektedirler. Tezcan ve Suyunu (1991), lsatis tinctoria ile yapt ı kları boyamalarda ışı k hasl ığı değ erlerinin 6-7 aras ı nda değ i şti ğ ini bildirmektedirler. Harmanc ı oğ lu (1951), Isatis tinctoria ile çeşitli mordanlar kullanarak yapm ış olduğ u boyamalarda ışı k hasl ığı n ı 1, 3 ve 4-5 aras ı nda değ i ştiğini bildirmektedir. Bu çal ışmada Isatis tinctoria ve Isatis constricta türlerinden elde edilen ışı k hasl ığı değ erleri 2-5 aras ı nda değ i şmekte ve Harmanc ı oğ lu (1951)'in belirtti ğ i s ı n ı rlar içinde kalmaktad r. Öztürk (1997), indigo ile yap ı lan boyamalarda, mordan olarak, bak ı r sülfat kullan ı ld ığı nda ışı k hasl ığı n ı n 4-5, demir sülfat ile mordanlanan renklerin ışı k hasl ı kları n ı n 3-4 aras ı nda değ i ştiğini, mordans ı z olarak elde edilen renklerin ışı k hasl ığı n ı n ise 4 olduğ unu bildirmektedir. Harmanc ı oğ lu (1951), lsatis tinctoria'da bak ı r sülfat ile mordanlanm ış boyamalarda sürtünme hasl ığı n ı 3-5 olarak bildirmektedir. Bu çal ış madan elde edilen sürtünme hasl ığı değ erleri (3-4) bu sonuçlar ile benzerlik göstermektedir.

Harmancıoğlu (1951), Isatis tinctoria'da bakır sülfat ile mordanlanm ış boyamalarda su damlası haslığını 3 ile 5 arasında değiştiğini bildirmekte, bu çalış madan elde edilen su damlası yaş ve kuru haslık değerleri sırası ile 4-5 ile 5 ve 5 olup araştı rı cı n ı n bulgular ı ile uyum içindedir. Grierson ve ark. (1985), Privet berries ile mordan olarak ş ap ve demir kullanarak mavi renk elde ettikleri boyamalardan, y ı kama hasl ı klar ı n ı n 2-3, indigo ile yapt ı klar ı boyamalarda ise y ı kama hasl ı kları n ı n 4-5 olduğ unu bildirmektedirler. Harmanc ı oğ lu (1951), lsatis tinctoria'da mordan kullanarak yapm ış olduğ u boyamalarda y ı kama hasl ığı n ı n ı n 4 ile 5 aras ı nda değ i ştiğ ini bildirmektedir. Öztürk (1997), indigo ile yap ı lan boyamalarda, bak ı r sülfat ile mordanlanm ış renklerin y ı kama hasl ı klar ı n ı n 5 olduğ unu bildirmektedir. Bu çal ış mada lsatis türleri ile yap ı lan boyamalardan elde edilen renklerin akma (yüne ve pamu ğ a) değerleri (3-4 ile 5) Grierson ve ark. (1985), Harmanc ı oğ lu (1951) ve Öztürk (1997)'nin bulgular ı na benzerlik göstermektetir. Sonuç olarak, ülkemiz, doğ al boyamac ı l ı k bak ı m ı ndan oldukça eski bir tarihsel gelene ğ e ve doğ al boyamac ı l ı kta kullan ı lan bitkiler aç ı s ı ndan zengin bir potansiyele sahiptir. Günümüzde, bu zenginlik boyamac ı l ı kta kullan ı lan bitki say ı s ı na yans ı tı lamamaktad ı r. Ülkemizde boya bitkilerinin kültürü yap ı lmamakta, boyama için gerekli materyal do ğadan toplamalar yolu ile sağ lanmaktad ı r. Bu ş ekilde yap ı lan tüketim hem do ğ al floray ı tahrip etmekte ve hem de standartlara uygun boyama materyalinin teminini güçle ştirmektedir. Ekonomik aç ı dan önemli boya bitkilerinin tespit edilerek, bu bitkilerin kültüre alınması ve belirli standartlarda üretilmesi ile unutulmaya yüz tutmuş eski bir tarımsal faaliyet alan ı yeniden güncelleş ecek, yöresel olarak yap ı lan el sanatlar ı ve özellikle ihraç değeri yüksek olan hah ve kilimlerin boyanmalar ı için hammadde temin edilmiş olacaktır. Bu durum, turistik aç ı dan önemli bir potansiyele sahip olan doğ al boyalarla boyanmış halı , kilim ve diğer çeşitli el sanat ı ürünlerimizin uluslararası ticarette yeniden önem kazanmas ı n ı ve ülke ekonomisine daha fazla döviz girdisi sağlayacaktır. Çivit otu ile bundan sonra yürütülecek çalışmalarda, standart bir mavi renk ve yüksek haslık değerleri elde edebilmek için farklı boyama metotlarının denenmesi yanında, değişik dönemlerde yapılacak bitki hasadının, boyama metodu ve boyarmadde oran ı üzerine olan etkisinin belirlenmesinin daha ayrıntılı fikir vermesi açısından yararlı olacağı düşünülmektedir.

Teşekkür
Bu araştırmada elde edilen renklerin ışı k, sürtünme ve su hamlası haslık tayinlerinde yardımlarını esirgemeyen Ankara Üniversitesi Ev Ekonomisi Meslek Yüksek Okulu Köy El Sanatlar ı Anabilim Dal ı Öğretim üyelerinden say ı n Doç. Dr. Nuran Kayabaşı'na teşekkür ederiz.

[igokcek]

Çivit Otunun Yünlü Kumaşlar İçin Doğal Boyarmadde Kaynağı Olarak Kullanılması The Use of Woad Plant as A Natural Dye Source for Woolen Fabrics Fazlıhan Yılmaz Dr.Öğr.Üyesi, Atatürk Üniversitesi, Güzel Sanatlar Fakültesi, Tekstil ve Moda Tasarımı Bölümü email: fazlihan.yilmaz@atauni.edu.tr ORCID ID: https://orcid.org/0000-0003-2278-163X Bu makale bilimsel etik ve kurallara uygun hazırlanmış ve intihal incelemesinden geçirilmiştir. Etik kurul onayı gerektirmemektedir. Atıf (APA 6)/To cite this article Yılmaz, F. (2020). Çivit otunun yünlü kumaşlar için doğal boyarmadde kaynağı olarak kullanılması. Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, 26(45), 485-490. doi: https://doi.org/10.35247/ataunigsed.705347 Makale Gönderim Tarihi/Received: 17/03/2020 Makale Kabul Tarihi/Accepted: 06/10/2020 Makale Yayın Tarihi/Published: 22/10/2020 Research Article/Araştırma Makalesi Öz Tüketiciler tekstil mamullerine yönelirken genellikle ilk başta renk ve moda olgusunu ön plana alırlar. Bu da bir ürünün seçiminde rengin ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Tekstil materyallerinin renklendirilmelerinde eskiden doğal boyalar kullanılırken, bugün yaygın olarak sentetik boyaların kullanıldığı bilinmektedir. Yapılan bu çalışmada ise çivit otu bitkisinin fermantasyon yapılmadan doğal boyarmadde kaynağı olarak yünlü kumaşların renklendirilmesinde kullanılıp kullanılamayacağı test edilmiştir. Bu amaçla farklı bitki konsantrasyonlarında ve farklı mordan maddelerinin varlığında denemeler gerçekleştirilmiş ve elde edilen renkler ve haslıklar incelenmiştir. Nihayetinde çivit otu bitkisinin hiçbir ön işleme tabi tutulmadan direkt olarak kullanımıyla yünlü kumaşları renklendirmede kullanılabileceği tespit edilmiştir. Anahtar kelimeler: Renk, Doğal Boya, Çivit Otu, Yün, Haslık Abstract When consumers tend to textile products, they generally give priority to color and fashion. This shows how important color is in choosing a product. It is known that synthetic dyes are widely used nowadays whereas natural dyes were used in the coloring of textiles in past. In this study, it has been tested whether woad plant can be used as a natural dyestuff without fermentation in the coloration of woolen fabrics. For this purpose, experiments were carried out in different plant concentrations and the presence of different mordant substances and the obtained colors and fastnesses were analyzed. It has been determined that woad plant can be used in coloring of woolen fabrics directly without applying any previous process. Keywords: Color, Natural Dye, Woad, Wool, Fastness 1. Giriş Renk günlük yaşantımızda önemli rol oynamaktadır (Schueren ve Clerek, 2012) ve boya ile beraber insanlığın estetik arayışları ile ilişkilendirilebilmektedir (Genç, 2014). Renklere olan ilgi doğal bir içgüdüdür ve her birey renklerle ilgili kendi beğeni ve tercihine sahiptir (Bhatti, Adell ve Abbas, 2011). 1856 yılında kimyasal boyaların elde edilmesine kadar renklendirme amacıyla çeşitli bitki, böcek ve deniz kabukluları kullanılmıştır (Genç, 2014). Doğal boyarmaddelerin büyük bir kısmı bitkisel kaynaklardan elde edilmektedir (Purwar, 2016). Doğada kendiliğinden yetişen veya kültürü yapılan bitkilerin çiçek, yaprak, gövde, gövde kabuğu, ince dalları, toprak altı sürgünleri, yumru kabuğu, kökü, tohumu, çekirdeği veya tamamından farklı yöntemlerle hazırlanan ekstraktlarla yün, pamuk ve ipek gibi hammaddelerin değişik tekniklerle boyanması işlemine “bitkisel boyacılık” denilmektedir (Kayabaşı ve Dellal, 2006). Fakat zaman içerisinde kimyasal boyaların tekstil endüstrisinde kullanım alanları genişledikçe, Türk kültüründe köklü bir geleneğe sahip olan ve bir dönem Anadolu’da da babadan oğula geçen doğal boyamacılık neredeyse yok olma noktasına gelmiştir (Etikan, 2011). Bitkilerden boyarmaddelerin alınması ve boyamacılıkta kullanılması, sentetik boyarmadde kullanımına göre doğaya zarar vermeyen uygulamalardır (Güngörmez, 2015). Aynı zamanda sentetik birçok renklendirici insan sağlığı açısından zararlı ve alerjenik etkiye sahip olabilmektedir (Angelini, Pistelli, Belloni, Bertoli ve Panconesi, 1997). Öte yandan doğal boyarmaddeler düşük toksik etki gösterme, alerjen etki göstermeme gibi birçok avantaja da sahiptirler (Shams-Nateri, Hajipour, Dehnavi ve Ekrami, 2014). Ayrıca doğal boyarmaddeler sentetik boyalara göre daha iyi biyo-çözünürlük sergilemektedir (Deo ve Desai, 1999). Günümüzde doğal boyarmaddeler genellikle Asya ülkelerinde üretilmektedir (Önal, Eser ve Akıncı, 2013). Anadolu’da boya bitkilerinin çok bulunması boyacılık sanatının eski ve köklü olmasına neden olmuştur (Ölmez, 2005). Ülkemizde boyamacılıkta kullanılabilecek yaklaşık 150 kadar boya bitkisi mevcuttur (Kızıl ve Kayabaşı, 2005). Çivit otu, brassicaceae (Cruciferae) familyasının Isatis cinsine mensup (Parlak, 2007) ve 40 ile 90 cm’ye kadar boylanabilen, iki yıllık, parlak sarı renk çiçekli ve otsu bir bitki olarak bilinmektedir. Çivit otunun (Isatis tinctoria L.) anavatanı Kafkasya yamaçlarıdır ve uzak doğudan Himalayalar’a kadar yayılmıştır. Günümüzde Kuzey Afrika ve Avrupa’da kültürü yapılmaktadır. Çivit otunun 30’a yakın türü Türkiye’de doğal olarak yetişmektedir (Karadağ, Fazlıhan Yılmaz Çivit Otunun Yünlü Kumaşlar İçin Doğal Boyarmadde Kaynağı Olarak Kullanılması GSED, 2020; Cilt: 26, Sayı: 45: 485-490 DOI: 10.32547/ataunigsed.705347 S a y f a | 486 2007). Bu bitki Orta Çağ’dan 20. Yüzyılın başına kadar indigo kaynağı olarak Avrupa’da yetiştirilmiş ve kullanılmıştır (Stoker, Cooke ve Hill, 1999). Bu çalışma kapsamında ise günümüzde önemini kaybetmiş olan çivit otunun yünlü kumaşların renklendirilmesinde kullanılabilirliğinin araştırılması amaçlanmıştır. 2. Yöntem 2.1. Materyal Çalışmada 160 g/m2 ağırlığında, boyaya hazır %100 yünlü kumaş kullanılmıştır. Yünlü kumaşla yapılan çalışmada atıl durumdaki çivit otu bitkisi boyarmadde kaynağı olarak seçilmiştir. Çivit Otu: Çalışma kapsamında kullanılan çivit otu bitkisi Kayseri’de toplanmıştır. Toplanan çivit otu bitkisi (Isatis tinctoria L.) gölgede kurutulduktan sonra kök, gövde, yaprak ve çiçek olmak üzere bir bütün olarak değirmenden geçirilerek öğütülmüştür. Yünlü kumaşın boyanması işleminde bu öğütülmüş olan çivit otunun çiçekleri, yaprakları ve bütün gövde yapısıyla birlikte kökü de kullanılmıştır. Kullanılan çivit otu bitkisi için önceden herhangi bir fermantasyon işlemi yapılmamıştır. Yani bitki direkt boyarmadde kaynağı olarak kullanılmıştır. Şekil 1. Kurutulmuş çivit otu bitkisi Şekil 2. Öğütülmüş çivit otu bitkisi 2.2. Metod Boyama denemelerinde kullanılmış olan %100 yünlü kumaş numuneleri, birlikte mordanlama yöntemine göre çivit otu ile 3 farklı konsantrasyonda boyanmışlardır. Boyama işlemlerinde kullanılan çivit otu herhangi bir ekstraksiyon işlemine tabii tutulmamıştır. Yapılan birlikte mordanlı boyamalarda Şekil 3’deki boyama reçetesine göre boyama banyoları hazırlanmış ve laboratuar tipi numune boyama makinelerinde birlikte mordan yöntemine göre 1/50 flotte oranında boyama işlemleri gerçekleştirilmiştir. Şekil 3. Birlikte mordanlama ve boyama yöntemine ait reçete Fazlıhan Yılmaz Çivit Otunun Yünlü Kumaşlar İçin Doğal Boyarmadde Kaynağı Olarak Kullanılması GSED, 2020; Cilt: 26, Sayı: 45: 485-490 DOI: 10.32547/ataunigsed.705347 S a y f a | 487 Daha önceki yapılan çalışmada olduğu gibi (Yılmaz ve Bahtiyari, 2017), doğal boyarmadde, kumaş ve mordan maddeleri boyama banyosunun içine hep birlikte eklendikten sonra boyamaya başlanmıştır. Kumaş boya banyosunda 10 dakika 40 oC’de işleme tabi tutulmuş ve daha sonra banyo 40 dakikada 100 oC’ye kadar ısıtılmıştır. Bu adımlar sonucunda 60 dakikada 100 oC’de işleme devam edilerek boyama denemeleri gerçekleştirilmiştir. Mordan kullanılarak yapılan boyama denemelerine ek olarak mordan maddesi kullanılmadan da (mordan maddesiz) boyama işlemleri yapılmıştır. Boyama işlemi tamamlandıktan sonra, çivit otu ile farklı konsantrasyonlarda (%45, %90, %180) boyanmış olan yünlü kumaş önce bir soğuk yıkama ve bunu takip eden sıcak yıkama sonrasında durulama adımıyla birlikte oda sıcaklığında kurumaya bırakılmıştır. Böylece kuruyan kumaş numuneleri çeşitli ölçümleri yapılmak üzere hazır hale gelmiştir. Boyanmış kumaş numunelerinin D65 ışık kaynağı altındaki CIE L*a*b* değerleri ve renk verimlilikleri (K/S) Konica Minolta 3600d marka spektrofotometre kullanılarak hesaplanmıştır. Bununla birlikte elde edilen renkleri daha iyi gözlemleyebilmek için numuneler taratılarak fotoğraflandırılmıştır. Yapılmış olan boyama denemeleri sonunda kumaşların ışık haslığı ISO 105-B02 standardına göre (ISO 105-B02, 1994) ve yıkama haslığı ISO 105- C10 standardına göre (ISO 105-C10, 2006) değerlendirilmiştir. 3. Bulgular ve Yorum Çivit otu ile fermantasyon ve ekstraksiyon işlemi yapılmadan tekstil materyallerinin renklendirme özelliklerini analiz etmek için yapılan işlemler sonrasında kumaşlara ait CIE L*a*b*C*ho değerleri, renk verimlilikleri, boyanmış kumaşlara ait ışık ve yıkama haslıkları ölçülmüştür. Elde edilen sonuçlar aşağıda sunulmuştur. Tablo 1 Yünlü Kumaşın Çivit Otu Kullanılarak Boyanması Sonucu Elde Edilen Numunelerin CIELAB (L*, a*, b*, C*ve h°) ve K/S Değerleri Boyama Konsantrasyonu Mordan tipi K/S CIE L*a*b* (D65) Renkler L* a* b* C* h o % 45 Mordansız 1,89 72,06 2,18 20,08 20,2 83,8 % 90 Mordansız 2,69 68,81 1,87 22,29 22,36 85,21 % 180 Mordansız 5,04 66,96 2,55 30,25 30,36 85,18 % 45 Bakır II Sülfat 4,86 60,7 1,4 24,61 24,65 86,75 Kalay II Klorür 4,94 77,19 0,27 38,04 38,04 89,59 Demir II Sülfat 1,88 71,87 1,87 18,82 18,91 84,33 Potasyum Dikromat 3,65 63,52 -0,63 24,96 24,97 91,45 Şap 2,07 77,08 0,79 29,14 29,15 88,46 % 90 Bakır II Sülfat 4,98 61,11 0,79 25,17 25,19 88,97 Kalay II Klorür 8,18 74,16 0,7 40,26 40,27 89,01 Demir II Sülfat 2,8 67,59 1,45 20,15 20,2 85,87 Potasyum Dikromat 4,05 63,87 1,42 28,76 28,79 87,17 Şap 3,11 73,62 1,19 32,75 32,78 87,92 Fazlıhan Yılmaz Çivit Otunun Yünlü Kumaşlar İçin Doğal Boyarmadde Kaynağı Olarak Kullanılması GSED, 2020; Cilt: 26, Sayı: 45: 485-490 DOI: 10.32547/ataunigsed.705347 S a y f a | 488 Tablo 1’in devamı Boyama Konsantrasyonu Mordan tipi K/S CIE L*a*b* (D65) Renkler L* a* b* C* h o % 180 Bakır II Sülfat 6,38 59,06 1,26 26,92 26,95 87,31 Kalay II Klorür 14,03 66,63 1,7 38,71 38,74 87,49 Demir II Sülfat 4,26 64,58 2,32 22,87 22,99 84,21 Potasyum Dikromat 4,61 63,65 3,43 31,72 31,9 83,83 Şap 5,48 67,82 2,45 34,17 34,25 85,89 Daha önce de belirttiğimiz gibi çivit otu ile boyanmış yünlü kumaş numunelerinin renklerini analiz etmek için CIE L*a*b* değerleri ölçülmüştür. “L*” değeri açıklık eksenidir. Bu değer ideal siyahta sıfırdan başlayıp, ideal beyaz için 100’e ulaşır. “a*” kırmızı-yeşil eksenini, “b*” sarı-mavi eksenini, “C” doygunluğu ve “h°” renk cinsini (h= 0° Kırmızı, h= 90° Sarı, h= 180° Yeşil, h= 270° Mavi) vermektedir (Duran, 2008). K/S renk verimliliklerini incelediğimizde bütün deneme adımlarında aynı uygulamalar için boyarmadde konsantrasyonu artırıldığında renk verimliliğinin de artığı gözlemlenmiştir. Bu da genelde beklenen bir sonuç olarak karşımıza çıkmaktadır. Renk verimliliği kalay klorür mordan maddesi ile çivit otu kullanılarak %180 konsantrasyonda yapılan boyamalarda en yüksek değerini yakalamıştır. Bu değer ise 14,03 olarak karşımıza çıkmaktadır. En düşük değere baktığımızda ise 1,88 sonucu karşımıza çıkmaktadır. Elde edilen değer ise çivit otunun %45 boyama konsantrasyonu için demir sülfat mordan maddesi kullanılarak yapılan boyama değeridir. Genel olarak demir sülfat mordan maddesi kullanılarak çivit otu bitkisi ile yapılan boyama denemelerinde K/S değerleri düşük çıkmaktadır. Çivit otu bitkisi kullanılarak yapılan yünlü kumaşların renklendirilme işlemlerinde; kahve, sarı, hâki, hardal ve krem rengine ait çeşitli tonlar elde edilmiştir. Farklı mordan maddeleri kullanılarak mordan maddesiz yapılan boyama denemelerine göre farklı tonda renklerin elde edilebileceği görülmüştür. Örneğin; mordan maddesi kullanılmadan %90 boyama konsantrasyonunda yapılan denemelerde a*= 1,87, b*= 22,29 ve ho= 85,21 olarak ölçülmüştür ve renk açık sarı-krem olarak algılanmaktadır. Bakır mordan maddesi ile %90 boyama konsantrasyonunda yapılan denemelere bakıldığında ise a*= 0,79, b*= 25,17 ve ho= 88,97 olarak gözlemlenmiştir. Son olarak da kalay klorür mordan maddesi ile yapılmış olan %45 boyama konsantrasyonundaki işlemlerde a*= 0,27, b*= 38,04 ve ho= 89,59 değerleri bulunmuştur. Bulunan değerler sarı eksene çok yakın bir bölgede olduğundan renk sarı olarak görülmektedir. L* değeri daha öncede belirttiğimiz gibi açıklığı ifade etmektedir ve bu değer 100’e yaklaştığında elde edilen renk daha açık algılanmaktadır. L* değerini baz alarak baktığımızda bu değer en yüksek olarak kalay mordan maddesi kullanılarak %45 boyama konsantrasyonunda yapılan boyama işleminde 77,19 olarak görülmüştür. Yani en açık renk bu işlemde elde edilmiştir. L*’nin en düşük olduğu değer ise 59,06 olarak %180 boyama konsantrasyonunda bakır mordan maddesi kullanılarak yapılan boyama işleminde elde edilmiştir. Bu da en koyu rengi ifade etmektedir. Ayrıca yapılan boyama denemeleri sonunda kumaşların ışık ve yıkama haslıkları da değerlendirilmiştir. Tablo 2 Yünlü Kumaşın Çivit Otu Kullanılarak Boyanmış Numunelerinin Işık Haslığı ve Yıkama Haslığı Test Sonuçları Mordan Maddesi Boyama Konsantrasyonu % 45 % 90 % 180 Işık Haslığı Yıkama Haslığı Işık Haslığı Yıkama Haslığı Işık Haslığı Yıkama Haslığı Mordansız 3-4 R 5 3-4 R 4/5 4 R 4 A 5 A 5 A 5 CuSO4.5H2O 4 R 5 4 R 4/5 4 R 4/5 A 5 A 5 A 5 SnCl2.2H2O 4 R 5 4 R 5 4-5 R 4-5 A 5 A 5 A 5 FeSO4.7H2O 3 R 4/5 3 R 4/5 4 R 4-5 A 5 A 5 A 5 K2Cr2O7 4 R 5 4 R 5 4-5 R 5 A 5 A 5 A 5 Fazlıhan Yılmaz Çivit Otunun Yünlü Kumaşlar İçin Doğal Boyarmadde Kaynağı Olarak Kullanılması GSED, 2020; Cilt: 26, Sayı: 45: 485-490 DOI: 10.32547/ataunigsed.705347 S a y f a | 489 Tablo 2’nin devamı Mordan Maddesi Boyama Konsantrasyonu % 45 % 45 Işık Haslığı Yıkama Haslığı Işık Haslığı Yıkama Haslığı Işık Haslığı Yıkama Haslığı KAlSO4.10H2O 3 R 5 3-4 R 4/5 4-5 R 4 A 5 A 5 A 5 (A: Akma Değeri, R: Renk Değişimi) Çivit otu bitkisi kullanılarak yapılan yünlü kumaşların renklendirilme işlemlerinde ışık haslığı değerleri incelendiğinde genellikle boyama konsantrasyonu arttığında ışık haslık değerlerinde iyileşmelerin olduğu gözlemlenmiştir. En yüksek ışık haslığı değeri 4-5 olarak %180 boyama konsantrasyonunda kalay klorür, potasyum dikromat ve şap mordan maddeleri kullanılarak yapılan boyama işlemlerinde karşımıza çıkmaktadır. Yıkama haslığı değerlerine bakıldığı zaman renk değişimi ve akma değerleri için oldukça iyi sonuçların elde edildiği görülmüştür. Akma açısından bütün değerler 5 olarak elde edilirken lekeleme açısından ise 4-5 ve 5 değerleri elde edilmiştir. Bu da çivit otu bitkisi ile boyanan yünlü kumaş numunelerinin yıkama haslıklarının iyi olduğunu göstermektedir. 4. Sonuç ve Öneriler Çivit otu günümüzde Orta ve Batı Anadolu’da yabani olarak yetişmektedir (Deveoğlu ve Karadağ, 2011) ve bu bitkinin yapraklarının fermantasyonu ile mavi renkli bir boyarmadde elde edildiği bilinmektedir (Karadağ, 2007). Bu çalışmada ise çivit otu herhangi bir fermantasyon işlemine alınmadan direkt olarak öğütülmüş ve ekstraksiyon işlemi olmaksızın yünlü kumaşların renklendirilmesinde kullanılmıştır. Bu kapsamda farklı bitki konsantrasyonlarında ve farklı mordan maddelerinin varlığında denemeler gerçekleştirilmiştir. Ardından boyanmış numunelerin spektral ölçümleri gerçekleştirilmiş ve yıkamaya ve ışığa karşı haslıkları analiz edilmiştir. Elde edilen verilerin sonucunda çivit otunun yünlü kumaşların renklendirilme işlemlerinde herhangi bir ekstraksiyon ve fermantasyon işlemi olmadan da kullanılabileceği görülmüştür. Bunun da ötesinde bu çalışma ile eski önemini yitirmiş olan doğal boyamacılığın tekrardan canlandırılması ve kültürümüzde önemli bir yere sahip olan doğal boyamacılığın ileriki nesillere aktarılması da hedeflenmiştir. Kaynakça Angelini, L. G., Pistelli, L., Belloni, P., Bertoli, A., & Panconesi, S. (1997). Rubia tinctorum a source of natural dyes: agronomic evaluation, quantitative analysis of alizarin and industrial assays. Industrial Crops and Products, 6(3/4), 303-311. doi: http://doi.org/10.1016/s0926-6690(97)00021-6 Bhatti, I. A., Adeel, S., & Abbas, M. (2011). Effect of radiation on textile dyeing. P. Hauser (Ed.), In Textile dyeing (p. 1-16), doi: http://doi.org/10.5772/19879 Deo, H. T., & Desai, B. K. (1999). Dyeing of cotton and jute with tea as a natural dye. Coloration Technology, 115(7-8), 224-227. doi: https://doi.org/10.1111/j.1478-4408.1999.tb00360.x Deveoğlu, O., & Karadağ, R. (2011). Genel bir bakış: Doğal boyarmaddeler. Marmara Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 23(1), 21-32. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download...le-file/165552 Duran, K. (2008). Tekstilde renk ölçümü ve reçete çıkarma. İzmir: Ege Üniversitesi Tekstil ve Konfeksiyon Araştırma-Uygulama Merkezi. Etikan, S. (2011). Doğal boya geleneğinin Türk halı sanatında yeri ve önemi üzerine bir değerlendirme. Türk Sanatları Araştırmaları Dergisi, 1(1), 11-16. Erişim adresi: https://docplayer.biz.tr/39052819-Do...rlendirme.html Genç, M. (2014). Başbakanlık Osmanlı arşiv belgelerinde kökboya ve cehri ile ilgili bazı kayıtlar. Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Sanat Dergisi, 7(13), 174-212. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/en/download...le-file/193454 Güngörmez, H. (2015). Doğal boyalar ve tuz. Iğdır Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 5(1), 57-63. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download...le-file/412760 ISO 105-B02. (1994). Textiles-tests for color fastness (Part B02: Color fastness to artifical light). International Organization for Standardization, Brussels, Belgium. ISO 105-C10. (2006). Textiles-tests for color fastness (Part C10: Color fastness to washing with soap or soap and soda, Test Condition: Test A (1)). International Organization for Standardization, Geneva, Switzerland. Fazlıhan Yılmaz Çivit Otunun Yünlü Kumaşlar İçin Doğal Boyarmadde Kaynağı Olarak Kullanılması GSED, 2020; Cilt: 26, Sayı: 45: 485-490 DOI: 10.32547/ataunigsed.705347 S a y f a | 490 Karadağ, R., (2007). Doğal boyamacılık. Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Döner Sermaye İşletmesi Merkez Müdürlüğü. Kayabaşı, N., & Dellal, G. (2006). Türkiye’de farklı koyun ırklarından elde edilen yünlerin kökboya ile verdikleri renklerin subjektif ve objektif yöntemlerle değerlendirilmesi üzerine bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 10(3), 334-340. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/ download/article-file/193647 Kızıl, S., & Kayabaşı, N. (2005). Muhabbet çiçeğinin (reseda lutea l.) boyama özelliklerinin belirlenmesi üzerine bir çalışma. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 18(2), 195-200. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/18197 Ölmez, F. N. (2005). Yün halı ipliklerinin fındık (corylus avellana l.) yaprakları ile boyanmasından elde edilen renkler ve bazı haslık değerleri. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Bilimleri Dergisi, 15(1), 77- 84. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download...le-file/204879 Önal, A., Eser, F., & Akıncı, İ. (2013). Extraction of dyestuff from basil (ocimum basilium) and ınvestigation of dyeing properties of cotton and wool fabrics using (ure+ammonia+calcium oxalate) mixture. Journal of New Results in Science, 2(2), 19-25. Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download...le-file/105180 Parlak, T. (2007). Çoruh vadisinde bitkisel boya potansiyeli. Ankara: Atatürk Üniversitesi GSF Yayınları. Purwar, S. (2016). Application of natural dye on synthetic fabrics: A review. International Journal of Home Science, 2(2), 283-287. Erişim adresi: http://www.homesciencejournal.com/ar...ssue2/PartE/2- 2-40.pdf Schueren, L. V. D., & Clerck, K. D. (2012). Coloration and application of Ph-sensitive dyes on textile materials. Coloration Technology, 128, 82-90. doi: https://doi.org/10.1111/j.1478-4408.2011.00361.x Shams-Nateri, A., Hajipour, A., Dehnavi, E., & Ekrami, E. (2014). Colorimetric study on polyamides dyeing with weld and pomegranate peel natural dyes. Clothing and Textiles Research Journal, 32(2), 124-135. doi: https://doi.org/10.1177/0887302X14525658 Stoker, K. G., Cooke, D. T., & Hill, D. J. (1999). An improved method fort he large-scale processing of woad (isatis tinctoria) for possible commercial production of woad indigo. Agris, 71(4), 315-320. Erişim adresi: https://agris.fao.org/agris-search/s...D=GB1999001887 Yılmaz, F., & Bahtiyari, M. İ. (20017). Çeşitli bitkisel kaynaklarla yünlü kumaşların renkle

[igokcek]

Meğer kansere kök söktürüyormuş


Çivit; Kafkas kökenli çivit otundan veya indigo ağacının yapraklarından elde edilen mavi renkli tozdur
turpgiller ailesine bağlı bir bitki türüdür. Ağacı “indigo” ise tropik bölgelerin ağacıdır. Ve biliyor musunuz şimdi çivitin brokoliden 65 kat daha kanser önleyici olduğu anlaşıldı. Ta asırlar öncesinden bilinen yüzdeyüz doğal bir maddedir çivit.. Çamaşırların sarılığını gidermek için çamaşırları yıkadıktan sonra son durulama suyuna katılır. Sarı, kırmızı, yeşil olanlarından ise kumaşları boyamakta istifade edilir. Gökmavi renklisi çamaşırlarda kullanılır. Aslında buna “çivit mavisi” denir. Çivit nedir, bilinmez hale geldiği için, renk de bilinmez olmuştur. Bazı maddelerin içine karıştırılarak kumaş boyanır. Hava ile temasta rengini kaybetmez ve suda erimez. Çamaşır aklaması ile bilinirdi eskiden ama artık şifalı özelliği de biliniyor. Tanen, A vitamini, eterli yağ asitleri, bitkisel özler ve etken maddeler glucobrassicin ihtiva ediyor çivit, Kanseri önleyici özelliği ile öne çıkmaktadır. Brokoliden 65 kat daha fazla kanseri önleyen etken madde içermektedir.

Özetlersek:

-Kuvvetli bir antioksidandır.

-Kanseri önleyici niteliktedir.

-Vücuttan zehirli maddelerin atılmasında etkili olmaktadır.

-Boğaz ağrılarına iyi gelmektedir.

-Hepatit A’yı engellemektedir.

-Menenjiti önlemektedir.

-Grip olmaya karşı bağışıklık sistemini kuvvetlendirmektedir.

-Kızamığı, kabakulağı engellemektedir.

-Faranjite ve ishale iyi gelmektedir.

NOT: SAKIN KALKIP DA ÇAMAŞIRDA, BOYADA KULLANILAN ÇİVİTİ İLAÇ DİYE KULLANMAYIN. FAYDALI OLAN ÇİVİT OTU’NUN KENDİSİDİR..

[igokcek]

Çivit Otu Nedir? Nasıl Kullanılır? Faydaları ve Yan Etkileri Nelerdir?



Çok eski çağlardan bu yana hem tıpta hem de boyama sanayinde kullanılan çivit otu, taşıdığı özellikler itibariyle diğer şifalı otlardan ayrı bir yerdedir. Çok yıllık bir bitki olan çivit otu, halk arasında çivit mavisi rengiyle ünlenmiştir. Peki çivit otu nedir, nasıl ve hangi alanlarda kullanılır, en önemli faydaları nelerdir? Şimdi gelin hep birlikte bu soruların yanıtlarını öğrenelim. Tıbbi alanda yeri çok eski yıllardan beri var olan çivit otu, Hippokrates’in hastalıklar için sıkça yararlandığı bitkilerden biridir. Sadece ilaç yapımında değil, hamur mayalamada, peynir ve alkol yapımında da çivit otundan faydalanılmıştır. Eski dönemlerde bu bitkinin boyama özelliğinden de yararlanılarak, düşmanı korkutmak ve püskürtmek için çivit otu ile askerler mavi renge boyanmıştır.

Avrupa ülkelerinde 12. yüzyıldan itibaren getirisi yüksek olan çivit otunun ticareti ve üretimi yapılmıştır. Tıbbi içerik olarak anti bakteriyel nitelikte olması, birçok hastalıktan korunma ve bağışıklığın güçlenmesi konusunda insan sağlığına destek nitelikte bir bitki olmasına neden olmaktadır. "Tarhana (Çörtük) Otu Nedir? Nasıl Kullanılır? Faydaları ve Yan Etkileri Nelerdir? Çok yıllık bir bitki olan çivit otu, killi ve kireçli topraklardan hoşlanmaktadır. Yaprakları 30-40 santimetre uzunluğundadır ve şekli rozet gibidir. Yemek için tadı hoş değildir ancak kendine özgü hoş bir kokusu bulunmaktadır. Verimli bir bitki olarak bir ekimden birkaç sefer ürün elde etmek mümkündür.

Çivit Otu Nedir?



Yetiştiği iklim ve özelliklerine göre tam bir dağ bitkisi olan çivit otu (Isatis tinctoria), yetiştirilmesi kolay bir bitkidir. Turpgiller familyasından olan bitkiyi halk arasında daha çok "çivit mavisi" ifadesiyle duyarız. Anavatanı Batı Asya, Avrupa, Kafkasya ve Avrasya'dır. Zeytin yapraklarını andıran yaprakları ve biber çekirdekleri büyüklüğünde meyvesi bulunmaktadır. Faydaları oldukça kapsamlı olmakla birlikte, birden çok kullanım şekli vardır.

Yaprakları, çekirdeği ve çiçekleri insan sağlığının birçok noktasına oldukça faydalıdır. Çivit otu ile saç ve cilt bakımı yapmak da mümkündür. Koyu yeşil ve mızrak şeklinde yaprakları ile, parlak sarı çiçekleri vardır. Bu yapraklar mavimtırak bir yeşil renge dönüştüğünde, toplanma zamanı gelmiş demektir. Eğer köklerine zarar vermeden toplanırsa, kesilen yerlerden yeniden yaprak filizlenecektir.



Çivit Otu Nasıl Kullanılır?
Vücudun birden çok bölgesi için faydalı olan çivit otunun kullanım şekilleri de farklılık göstermektedir. Çivit otu ile saç bakımı yapmak için; bir miktar kınanın içerisine çivit tozu karıştırılarak saçlara sürülmelidir. Böylelikle saç dökülmesi ve yıpranması gibi saç sorunlarının ortadan kalkması olasıdır. Cilt bakımı yapılmak istendiğinde ise; elde edilen çivit suyu ile bakımı yapılmak istenen cildin temizlenmesi gerekir. Vücutta bulunan yaralar için de çivit ununa ihtiyaç vardır. İyileşmesi ya da kapanması istenen yara ve iltihabın üzerine çivit unu serpilmesi gerekmektedir. Etkili bir antibakteriyel özelliğinde olması nedeniyle yara ve iltihabın hızlı ve kolay bir şekilde iyileşmesini sağlar.

Çivit Otunun Kullanım Alanları Nelerdir?
Askeriyeden çamaşır yıkamaya kadar kullanım alan bir hayli geniş olan çivit otunun insanlığa en önemli faydaları sağlık için olanıdır. Eski zamanlarda düşmanı korkutmak için askerler çivit mavisine boyanırmış. Birçok alanda mavi renginden yararlanılırken, antioksidan özelliği ile de kanser ve zararlı toksinlerden arınmak mümkündür. Ancak kullanım alanı ya da şekli ne olursa olsun, çivit otu kullanımında bilinçli olmak en önemlisidir.

Çivit Otu Çayı Nasıl Hazırlanır?
Bitkilerin pek çoğunda olduğu gibi, çivit otu da genellikle çay olarak tüketilmektedir. Vücuttan zehirli toksinlerin atılması ve bazı hastalıkların iyileşmesi için çay olarak içmek en uygun olan tüketim şeklidir. Bitkilerin içeriğindeki faydalı özelliklerin kaybolmaması adına çivit otu gibi bitkileri kaynatmak yerine kaynar suyun içinde demlendirme yöntemi en doğru olanıdır. Bir tutam kurutulmuş çivit otu ile bir bardak kadar kaynamış su ile hazırlanması oldukça kolay olan bitki çayı için 10 dakika demlenme süresi yeterlidir. Demlendikten sonra sıcak şekilde tüketmek ve her seferinde yeniden hazırlamak hastalıklara karşı çivit otunun oldukça etkili olmasını sağlayacaktır.

Çivit Otu ile Saç Boyanır mı?
Kimyasal içerikli saç boyalarının yerini alan birçok bitki gibi çivit otu ile de saçların göz alıcı renklerde olmasını sağlamak mümkündür. Özellikle çivit otunun köklerinden elde edilen mavi su, kına ile karıştırılarak saçlara sürüldüğünde doğal bir renk elde edilebilir. Bu karışım saçları doğal yoldan boyamayı sağlarken, daha güçlü ve parlak saçlara sahip olmayı da mümkün kılar. Çok eski yıllardan beri kumaşların boyanmasında yararlanılan çivit otu, günümüzde kadınların saç boyamak için tercih ettiği en zararsız yollardan biridir.




Çivit Otunun Faydaları Nelerdir?
Birçok hastalık için evde bulundurulması gereken şifalı bitkilerden biri olan çivit otu, kanserden farenjite kadar pek çok sağlık sorununa iyi gelmektedir. İçeriğindeki bileşenlerin antibakteriyel bir bitki olmasını sağlamalarından dolayı çivit otu ile vücuttan toksinleri atmak mümkündür. Kızamık ve kabakulak gibi bulaşıcı hastalıklara karşı güçlü bir bağışıklık sistemine sahip olmayı sağlar. Grip ve boğaz enfeksiyonlarına karşı koruyucu etki gösterir. Menenjit ve Hepatit A hastalıklarından korur. Çivit otu; merhem, çay ve banyo gibi yöntemlerle hastalıkların türlerine göre farklı seçeneklerle kullanılabilmektedir. En çok bilinen faydası ise egzama ve çıban gibi deri hastalıklarının tedavisine yardımcı olmasıdır. Mevcut hastalıklara karşı fayda elde edebilmek için mutlaka önerilen şekilde kullanılması gerekir.




Çivit Otunun Yan Etkileri Nelerdir?
Özellikleri bakımından bilinen bir bitki olan çivit otu, kullanımı sırasında yan etkiye maruz bırakacak özellikte değildir. Ancak bağırsak yapısı üzerinde oldukça etkili olmasından dolayı uzun süreli ve aşırı tüketimden kaçınmak gerekir. Ayrıca hamile ve emziren annelerin çivit otu kullanımları da henüz aydınlatılmış konulardan biri değildir. Herhangi bir hastalığın tedavisi için çay olarak günde 2- 3 fincan rahatlıkla tüketilebilir. Fazlası için gerektiğinde uzman görüşüne başvurulmalıdır. Düzenli ilaç kullananların, yüksek tansiyon ve şeker hastalarının çivit otu kullanmadan önce mutlaka doktorları ile görüşmeleri gerekir.

[igokcek]

Çivit otu nedir? Çivit otunun faydaları nelerdir? Çivit otu ne işe yarar, nasıl tüketilir?

Hipokrates'in hastalarına verdiği, bin yıllardan bu yana kullanılan Çivit Otu, anti bakteriyel özeliklere sahiptir. Bağışıklık güçlendiren bitki olarak bilinen Çivit Otu, çok yıllık bir ot türüdür. Kireçli ve killi topraklarda yetişen bitki, hoş bir kokuya sahiptir. Çivit otu nedir? Çivit otunun faydaları nelerdir? Çivit otu ne işe yarar, nasıl tüketilir? Çivit otu ne için kullanılır? sorularının yanıtlarını sizler için derledik.




Çivit Otu, acı tadı olan ancak güzel kokuya sahip faydalı bitkiler gurubunda yer alıyor. Verimli bitkiler gurubunda yer alan Çivit Otu, birden çok kez ekilebiliyor. Dağ bitkisi özellikleri taşıyan Çivit Otu, sağlık için çok önemli maddelere sahiptir.

Çivit otu nedir?

Turpgiller familyasına ait olan Çivit Otu, halk içerisinde genellikle 'Çivit Mavisi' olarak biliniyor. Dağ bitkisi olan Çivit Otunun ana vatanı, Avrupa, Batı Asya, Avrasya ve Batı Kafkasya'dır. Biber kadar büyük meyveleri bulunan Çivit Otunun, yaprakları zeytin yapraklarına benziyor.

Çekirdeği, yaprakları ve çiçeği insan sağlığına oldukça faydalıdır. Saç ve cilt bakımından başlayıp, toksinleri vücuttan dışarıya atmaya kadar çok sayıda artıları bulunuyor. Çivit Otu kullanımında, uzmanlardan yardım alınması gerekiyor.

Çivit otunun faydaları nelerdir?

• Her bitkinin olduğu gibi Çivit Otunun da kendisine has özellikleri ve faydaları bulunur. Faydaları geniş kapsamlı olan Çivit Otunun kullanımı tıbbın babası Hipokrates tarafından kullanılmıştır.
• Çivit Otu içerisindeki maddeler sayesinde, vücutta oluşmuş yaraların daha hızlı şekilde iyileşmesini sağlayabilir.
• Vücudun herhangi bir tarafından iltihaplanma varsa Çivit Otu kullanılarak iltihap kurutulabilir. İltihap Kurutucu özelliğiyle geçmişten bu yana kullanılıyor.
• Çivit Otunun önemli bir faydası da kansere karşı koruyucu nitelikte olmasıdır. Kanserli hücrelerin vücuttan atılmasını sağlayarak, yayılım hızını düşürücü etki yapabilir.
• Bağışıklık sisteminin dışarıdan gelen etkilere karşı kuvvetli olmasına imkan sağlar. Yaşam kalitesinin çok önemli ölçülerde arttırıcıdır.
• Çivit Otu ciltte meydana gelmiş lekelerin tedavi edilmesinde de kullanımlar arasında bulunur. Çivit Otu kullanarak, cildinizdeki sivilcelerden, egzama sorunlarından kurtulmanız mümkün olabiliyor.
• Çivit Otu saç dökülmelerine karşı etkili olabiliyor. Düzenli kullanımında, saçlardaki ölü hücrelerin atılmasını sağlar, hasta hücrelerin iyileşmesine yardımcı olur.
• Çivit Otunun kabakulak rahatsızlığına karşı etkili olduğu uzmanlar tarafından belirtiliyor.
• Çivit Otu, sıklıkla yaşanan ishal sorunlarında faydalı olabiliyor. Çocuklarda ishal sorunlarında kullanılmadan önce uzmanlara mutlaka danışılmalıdır.
• Çivit Otunun diğer faydası, boğaz ağrılarına karşı iyi gelmesidir. Çivit Otu, boğazdaki tahriş ve kaşıntıları içeriğindeki maddeler sayesinde önleyebiliyor.
• Grip sorununa karşı bağışıklığı güçlendirir. Ayrıca gripten meydana gelebilecek nefes darlığı, bronş sorunlarına karşı koruma görevi görebiliyor.

Çivit otu ne işe yarar? Yemek Kartlarının sağladığı KDV indirimi ile en çok patronlar mutlu.Ticket Restaurant Yemek KartıKayıt Ol
Yeni DS 9 sizinle tanışmak için şimdi DS STORE’larda. Zarafetin GücüDS Automobiles

by Taboola
Çivit Otunun ne işe yaradığı konusunda birçok konu merak ediliyor. Faydalarının neler olduğunu yukarıda inceleyebilirsiniz. Çivit Otu insan hayatını kolaylaştıran önemli bir bitkidir.

Zehirli maddeleri öteler

Çivit Otunun önemli yararları arasında, vücut içerisindeki yardımcı maddelerin dışarıya atılması bulunuyor. Vücuda mikrop ve virüslerin girmesini engelleyici özellikleri bulunuyor.

Kanseri engelleyebilir

Çivit Otunun işe yaradığı bir değer insana yarar sağlayan durum, kanseri engelleyici özelliğinin bulunmasıdır. Geçmiş yüzyıllarda bu amaçla kullanıldığı söylenebilir.

Çivit otu ne için kullanılır?

Çivit Otunun hangi amaçla kullanıldığına dair birçok söylem bulunur. Uzmanlara göre Çivit Otu, sağlık açısında yüzlerce faydaya sahiptir. Görünmez pek çok hastalığı önleyicidir. Rahatlatıcı etkileri bulunur. Bunun yanında kullanım alanları oldukça geniştir.

Saç boyasında kullanılır

Çivit Otu, saç kınasıyla karıştırıldığında, ortaya apayrı bir renk çıkarabiliyor. Bu renk birçok insanın beğenisini kazanmıştır. Kısacası Çivit Otu saçın boyanması için kullanılabilen doğal bitkidir.

Kızamık oluşumunu engellemek için kullanılabilir

Çivit Otu tıbbın babası tarafından, farklı nedenlerde ortaya çıkan hastalıklar için kullanılmıştır. Onlarca faydasından birisi de kızamık oluşumuna karşı engelleyici olabilmesidir. Çivit Otunun bu konuda etkileri araştırılmaya devam ediliyor.

Çivit otu nasıl tüketilir?

Çivit Otu farklı şekilde kullanılabilen bitki türüdür. Kurutulduktan sonra çay haline getirilerek kullanılabilir. Çay formunda kullanabilmek için kaynamış suyun içerisine bir tutam Çivit Otu koymanız ve 10 dakika bekletmeniz yeterli olacaktır.

Çivit Otunu kınayla karıştırarak saçlarınıza uygulayabilirsiniz. Yine yaptığınız Çivit Otu çayını soğuttuktan sonra saçlarınıza ve cildinize uygulayabilirsiniz. Cilt lekelerini gidermesi için günde 2 kez uygulamanız yeterli olur. Kullanımının dozajının nasıl olacağı konusunda uzmanlara danışabilirsiniz.