Tribulus, Tribulus Terrestris, Demirdikeni, Çoban Çökerten

[maturidi]

Tribulus Terrestris (Demirdikeni), Çin, Hindistan ve Yunanistan geleneksel tıbbında önemli bir tarihe sahiptir. Kadınlarda doğurganlık, erkek ve kadınlarda empotans ve düşük libido; uzun hastalıklar sonrasındaki yenilenme tedavisi için kullanılmıştır. Sanskritçe’de Gokshura olarak bilinen demirdikeni, Ayurveda’da böbrek ve ürinal sistemle imlenmiş, cinsel gücü ve isteği arttırdığına inanılmıştır. Geleneksel Çin Tıbbı, demirdikenini Ji Li ya da Bai Ji Li olarak adlandırmış ve bu bitki, diğer durumların yanı sıra empotans ve ürinal sistem sorunlarında kullanılmıştır. Tribulusun bir çok çeşidi mevcuttur, içeriklerindeki flavanoidler yüzünden üzerinde çalışılmış olanlardan bir kaçı; T. longipetalus, T. ochroleucus, ve T. Bimucronatus’dur.

İçeriği
Tribulus’un aktif bileşiklerine steroidal saponinler adı verilir. Demirdikeni, yoğun bir besindir ve içeriğinde amino asitler, esansiyel yağ asitleri, C vitamini ve kalsiyum, demir, fosfor ve potasyum vardır. Aynı zamanda, rutin, beta-sitosterol, saponinler ve quercetin gibi bitki kimyasallarına da sahiptir. Demirdikenindeki birincil aktif içerik; furostanol olarak da bilinen saponinlerdir.
Tribulus Terrestris extresinin, LH ‘nin hipofiz bezinden salınımını canlandırdığı görülmüştür. Aynı zamanda, bazı hipogonadal deneklerde, genital bölgelerdeki kılların çoğalması gibi çevresel etkileşimler de söz konusu olmuştur. Protodioscine metabolitlerinin de hafif androjen özelliklere sahip olduğu iddialar arasındadır.

Tribulus Terrestris ve Testosteron
1990’ların ortalarında, Doğu Avrupalı Olimpiyat atletleri Tribulus’un performanslarının artmasına yardımcı olduğunu söylemeleriyle, bitki daha fazla tanınmaya başlamıştır. Bu özel ürün aslında Tribestan ’dır. Bu yüzden Tribulus Terrestris vücut geliştirme dünyasında oldukça iyi tanınır. Araştırmaların çoğu, ürünün üreticisi ve sponsoru tarafından Doğu Avrupa’da yapılmıştır. Araştırmalar, demirdikeni ekstresinin LH (%72 artış), testosteron (%40) ve estradiol (%80 artış) üzerlerindeki etkiyi göstermiştir.

Demirdikeni, protodioscin, dioscin ve diosgenin adlı üç kimyasal bileşik yoluyla etki gösterir. Bu üç kimyasal bileşik, testosteronu vücut için daha hazır ve kullanışlı kılarak, cinsel işlevi arttırır. Bu da, vücuda, daha fazla testesteron üretebilmesi için, lutenizing hormonu üretmesine yardımcı olur.
Lutenizing hormonu, bu işi, erkek yumurtalıkları olan testisleri canlandırarak gerçekleştirir. Tribulus Terrestris, düz kasları gevşetici ve korpus kavernosa’ya doğru kan akışını çoğaltarak çalışır. Gözlenen gevşetici etki, muhtemelen endotel ve sinir uçlarından salınan nitrik oksidin artışına bağlıdır. Düz kaslar üzerindeki gevşetici etkisi, abdominal kolik yararına gelişmektedir.

Tribulus Terrestris, erkek ve kadınlarda, hipofiz bezinde yer alan luteinizing hormon (LH) düzeylerini arttırarak, testosteron düzeylerinde yükselme sağlar. LH, kadın ve erkekte, yumurtalıkları canlandırarak daha fazla testesteron üretimine sebep olur. Kadınlarda daha fazla ostrojen de üretilir. Sağlıklı erkeklere, 5 gün boyunca 750 mg. günlük TriBULUS) LH ve testosteron düzeyleri %72 ve %40 oranında artış göstermişti.
International Journal of Sports Nutrition and Exercise Metabolism Eylül 2000’de yayınlanan araştırma, Tribulus ekstresinin testosteronu ostrojen gibi androjenlere dönüştürmediği rapor edilmiştir. Iron Magazine; tribulus ekstresinin testosteron düzeylerini %30-50 oranında yükselttiğini gösteren Avrupa’daki çalışmalara yer vermiştir. Anabolic Primer göre; günde 500 mg. tribulus terrestris ektresi tüketmek erkeklerde testosteron düzeylerini %50 oranında yükseltmek için yeterlidir. Pharmaceutical Biology de 2008’de yayınlanan bir çalışmada, araştırmacılar, hadım edilmiş erkek fareler üzerinde tribulus’un içeriklerinden furostenol glikosit’in etkileri üzerinde çalıştılar. Çalışmanın 14. gününü takiben serum testosteron düzeyleri yükselmişti ve araştırmacılar tribulus içeriğini afrodizyak olarak belirleyerek çalışmayı bitirdi.

Koroner kalp yetmezliği ile ilişkili göğüs ağrısı tedavisi bu bitkinin en ümit veren faydalarından biridir. China Jilin Medical College ’da 1990’da bir çalışma yapıldı. Koroner kalp yetmezliği’ den muzdarip çalışmaya katılmış hastaların %82’den fazlası Tribulus terrestris saponin’ler ile göğüs ağrılarının tedavi olduğunu bildirdiler.

Tribulus Terrestris Takviyeleri
Bulgarlar yıllarca uygun iklimi ve üretim sürecinde gösterdikleri başarıdan ötürü, en etkili Tribulus’u üretmişlerdir. Ne yazık ki pazar dünyanın dört bir yanından gelen ucuz Tribulus ekstreleriyle şişirilmiş olsa da, pazarda ilk yerini alan Bulgar malı orijinal marka Tribestan hala dünyanın en güçlü ve iyi ürünü olarak yerini korumaktadır. Likit ekstreler, eşit bitkisel parça içerikleri ve baz likit içermesine rağmen, tenturlardan daha konsantre bir yapıdadır. Kuru ekstreler ise, likitlerden daha konsantredir; hap ve kapsül olarak bulunmaktadır. Standartize ekstre, garanti edilmiş aktif içerik taşıdığından, yüksek kalite ürün olarak kabul edilir.

Günlük Doz Ne Kadar?
Tribulus terrestris genellikle yemeklerle birlikte günde üç kez 85-250 mg arası alınır. Bazı ekstreler %40 oranında standartize furostanol saponinler içerdiğinden günde 2-3 kez 115 mg dozlar halinde alınır. Daha düşük konsantrasyonlu aktif steroidal saponinli diğer takviyelerde ise aynı etkiyi görebilmek için daha yüksek dozlarda alınması uygundur.

Yan Etkileri Var mı?
Mide iltihabı, ülser, ciddi sindirim ve karaciğer bozukluğu yaşayaan hastalar üzerinde kontrendikedir. Aynı zamanda gastro-intestinal sorunlara yol açabilir. Prostat kanseri iseniz, ya da psikiyatrik bir ilaç olan Lithium kullanıyorsanız, bu ürünü kullanmamanız gerekir. Cenin ve bebekler üzerindeki etkileri bilinmediğinden hamile ve emziren kadınların da kullanmaması uygundur.

"Yukarıda yer alan metin haber ve bilgi amaçlı hazırlanmış olup hekimin uygulayacağı teşhis ve tedavisinin yerine geçmez. Herhangi bir tedavi sürecine başlamadan önce mutlaka sağlık uzmanının görüş ve onayı alınmalıdır."

[maturidi]

Tribulus terrestris
Kaynak: Şahin, A., Duru, M. 2011. Demir dikeni bitkisinin biyokimyasal ve fizyolojik etkileri. VII.Zootekni Kongresi, Adana.
Özet
Demir dikeni bitkisi tek yıllık olup Türkiye yanında Çin, Japonya, Kore, Asya’nın batı ve Avrupa’nın güney kısımları ile Afrika kıtasının doğal florasında mevcut bir yabancı ottur. Bitkinin saponinler, flavonoidler ve alkoloidler, glikosidler, fitosteroidler gibi etken maddeleri içermesi kullanımı ile ilgili çalışmaların sayısını arttırmıştır. Demir dikeni bitki ekstraktlarının testosteron seviyesini arttırıcı, incebağırsak ağırlığını azaltıcı, civa zehirlenmesini önleyici, balıklarda cinsiyet dönüştürücü ve oksidatif stresi önleyici gibi özelliklere sahip olmaları yanında antiurolithiatik ve antimikrobiyal etkileri de vardır. Bu yüzden çiftlik hayvanlarının beslenmesinde demir dikeni bitkisinin yem katkısı olarak kullanılıp kullanılmayacağını belirlemek için detaylı çalışmalara gereksinim duyulmaktadır.

Biochemical and physiological effects of Demir dikeni herb (Tribulus terrestris L.)
Abstract
Demir dikeni herb is a annual weed which is present in the natural flora of Turkey, China, Japan, Korea, western part of Asia, South parts of Europe and Africa continent. Its saponins, flavonoids, alkaloids, glycosides and phytosteroids contents have encouraged the studies going on. Demir dikeni have effects of increasing testosterone level, decreasing intestine weight, protection of mercury toxicity, sex reversal in fish and protecting oxidative stress beside antiurolithiatic and antimicrobial effects. Therefore, it needs detailed studies in order to determine whether Demir dikeni herb can be used in farm animal nutrition as feed additive or not.

Giriş
Demir dikeni (Tribulus terrestrisL.) tek yıllık ve Avustralya kökenli bir bitki olup, Zygophyllaceae familyasından Tribulus cinsine bağlıdır. Demir dikeni Asya, Afrika ve Amerika’da da yetişmektedir. Familyanın yeryüzünde 24 cinsi ve yaklaşık olarak 275 türü bulunmaktadır. Ülkemizde ise 5 cinsi ve 6 türü bulunmaktadır. Demir dikeni bölgeye göre değişmekle birlikte çarık dikeni, çoban çökerten, demirleyen, demir bıtırağı ve deve çökerten isimleri ile de anılır (Anonim, 2010; Yeşil, 2010). Demir dikeni yapısında glikozit, alkaloid, reçine, tanen, azot, peroksidaz, diastaz, flavonoidler, karbonhidratlar, protein, fruktoz, sukroz ve sterodial saponinler (çoğunlukla furostanol: protodioscin ve protogracilin) içerir (Ganzera ve ark., 2001; Mutlu, 2002; Anonim, 2009c; Yeşil, 2010). Yapılan son çalışmalarda demir dikeni bitkisinden 20’nin üzerinde saponin tanımlanmıştır. Steroidal saponinlerin vücuttaki DHEA (steroid hormon) seviyesini arttırarak testosteron seviyesini arttırdığı bilinmektedir (Adimoelja ve Ganesan, 1997; Ganesan ve ark., 2000). Doğal testosteronun ise anabolik (kas yapıcı) etkisi vardır (Berberoğlu, 2008; Anonim, 2009c). Testosteron ve diğer androjen hormonlar kaslarda protein sentezini arttırırlar (Özen, 1995). Bu bitkiden elde edilen ekstraktlar, insanlarda kas fonksiyonlarının artışında kullanılmakta ve ticari olarak yaklaşık 108 çeşit preparatı piyasada kas gücünü, vücut dayanıklılığını ve fiziksel performansı artırmada destekleyici ürün olarak satılmaktadır (Anonim, 2009d; Yeşil, 2010).
Demir dikeni bitkisinin diğer özellikleri ise, kemikleri kalınlaştırması, güçlendirmesi ve karaciğer tarafından belirli hormonları üretmek için kullanılan temel yağ asitlerinin emilimini kolaylaştırmasıdır. Demir dikeni geleneksel tıpta, anti-inflamatuar (iltihap giderici), anti-artrit (eklem iltihabını giderici), bağışıklık sistemini güçlendirici, böbrek taşı önleyici ve kuvvet verici olarak kullanılmaktadır (Tan ve Culberson, 2003, Anonim, 2009c).

Demir Dikeni (Tribulus terrestris) Bitkisinin Bileşenlerinin Belirlenmesi
Dinchev ve ark. (2008), Türkiye’nin Marmaris, Ankara, Ayvalık ve Yatağan bölgelerinden topladıkları demir dikeni (Tribulus terrestris L.) bitkisinin saponin içeriklerini belirlemişlerdir (Çizelge 1).
Umay (2007) demir dikeni bitkisinin biyokimyasal bileşimini belirlemek amacıyla;
1. Clavenger cihazı ile yapılan hidrodestilasyon işlemi (HD),
2.Demleme yöntemi ile ekstraksiyon ve daha sonra liyofilizleme (su buharını yoğunlaştırarak buza dönüştüren cihaz) (Dem-LF) ve
3. Subkritik su ekstraksyonu (SbKSE) olmak üzere üç farklı ekstraksiyon işlemi uygulamış ve her çalışmayı da 3 paralel olarak tekrarlamıştır. Demir dikeni bitkisinden HD yöntemi ile uçucu yağ elde edememiş, Dem-LF ve SbKSE yöntemlerinden elde ettiği sonuçlar Çizelge 2’de verilmiştir.

Demir Dikeni Bitkisi ile Hayvanlar Üzerinde Yapılan Çalışmalar
Gauthaman ve ark. (2002) kastre edilmiş ve edilmemiş ratlara distile su, kastre edilmiş ve normal ratlara 10 mg/kg (hafta/canlı ağırlık) sentetik testosteron hormonu (deri altı), kastre edilmiş ratlara ağız yolu ile 5 mg/kg (gün/canlı ağırlık) ticari kapsül demir dikeni (Tribulus terrestris) ekstraktı (TT, Sopharma, Bulgaristan) vermek suretiyle 5 grupta her bir grupta 8 hayvan olmak üzere toplam 40 hayvanda deneme yapmışlardır. Deneme sonunda kastre edilmiş hayvanlarda vücut ağırlığı, prostat ağırlığı ve intrakavernöz (erkeklik organının sertleşmesine neden olan silindir şeklindeki oluşumlar) basıncın düştüğünü, testosteron hormonu ve demir dikeni verilen ratlarda ise, prostat ağırlığı, intrakavernöz basıncın ve seksüel davranışlarının arttığını, sonuç olarak demir dikeni bitkisinin afrodizyak etkisinden dolayı androjen miktarını arttırdığını bildirmişlerdir.
Gauthaman ve ark. (2003) ratlara 8 hafta boyunca ağızdan günlük 0, 2.5, 5 ve 10 mg/kg (canlı ağırlık/gün) düzeyinde verilen demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsülünün vücut ağırlığını kontrol grubuna göre sırasıyla % 9, 23 ve 18 oranında, seksüel davranışlarda ise 5 mg/kg’ın % 43, 10 mg/kg’ ın % 26 oranında arttırdığını bildirmişlerdir.
Keçilere serbest yemleme şeklinde 56 gün boyunca verilen demir dikeni (Tribulus terrestris) bitkisinin zehirli etkisinin olduğu bildirilmiştir (Aslanı ve ark., 2004).

Duru (2005), her bir tekerrürde 17 hayvan olacak şekilde etlik civcivlerde 3 tekerrürde yürüttüğü denemede, ilk 21 gün boyunca etlik civciv yemlerine toz halinde 60 ve 120 ppm seviyesinde demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsül ekstraktı (Ultimate Nutrition) eklemiş ve 21. günden kesime kadar (41. gün) yemden çıkarmıştır. 21. ve 41. günde olmak üzere iki kere yapılan kesim sonuçlarına göre 41. gün yüksek doz demir dikeni grubunda göğüs ağırlığı düşmüş (P<0.05), 21. gün düşük doz demir dikeni grubunda etteki yağ oranı yükselmiş (P<0.001) ve 41. günde yüksek doz demir dikeni yağ ve su oranını arttırmıştır (P<0.05). Büyüme performansında ise hiçbir önemli etkinin olmadığını bildirmiştir. Doz miktarlarının arttırılması ile önemli sonuçların elde edilebileceği sonucuna varılmıştır.

Gauthaman ve Adaikan (2005), her grupta 12 şer olmak üzere 2 grup, toplam 24 erkek rattan oluşan deneme deseninde ilk gruba sadece saf su, diğer gruba ise 5 mg/kg (canlı ağırlık/gün) demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsül ekstraktı (TT, Sopharma, Bulgaristan) içeren saf suyu 8 hafta boyunca sunmuşlardır. Deneme sonunda demir dikeni grubunun androjen miktarının arttığını bildirmişlerdir.

Jagadeesan ve ark. (2005), 30 gün boyunca civa zehirlenmesine (oral yolla, ölümcül düzeyin altında) tabi tutulan farelerin (Mus musculus) bir grubuna civa zehirlenmesi öncesinde 15 gün boyunca, diğer grubuna ise civa zehirlenmesi sonrasında 15 gün boyunca metanolle ekstrakte edilmiş Tribulus terrestris vermişlerdir. Deneme sonunda öldürülen farelerin karaciğerleri zaman kayıp etmeden FT-IR analiz yöntemi ile ölçümlerini yapmışlar, sonuçta Tribulus terrestris verilen her iki grupta da civa zehirlenmelerinin kontrol grubuna göre iyileştiği gözlemlemişlerdir.

Kistanova ve ark. (2005) 8 adet koçun yemine 40 gün boyunca 1.5 g/gün demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsül ekstraktı (Vemo Ltd, Bulgaristan) tozu eklemişlerdir. Deneme sonunda tüm hayvanların semen kalitelerinin arttığını, libidolarının yükseldiğini ve seksüel davranışlarda artış olduğunu gözlemlemişlerdir.

Oludotun ve ark. (2006), ratlarda metanol ve su ile ekstrakte edilen demir dikeninin (Tribulus terrestris) kullanılması ile hipertansif ratların kan basınçlarını doza bağlı oranda düşürdüğünü, tüm dozlarda su ekstraktlarının metanol ekstraktlarına oranla daha güçlü etki gösterdiğini, metanol ekstraktının düşük dozda damar daraltıcı etki ortaya çıkartırken, yüksek dozlarda doza bağlı olarak belirgin şekillerde sıvı içiletim basıncını düşürdüğünü bildirmişlerdir. Sonuç olarak, demir dikeninin metanol ve su ekstraktlarının belirli düzeyde antihipertansif etkiye sahip olduğunu belirtmişlerdir.

Amin ve ark. (2007) Streptozotosin (STZ) ile diyabetik yapılan farelerin Tribulus terrestrisekstresi (2 g/kg vücut ağırlığı) ile 30 gün boyunca tedavi edilmiş, deneme sonunda histopatolojik muayenede karaciğerde önemli derecede iyileşme görülmüş ve Tribulus terrestris’in koruyucu etkisinin oksidatif stresi engelleyerek yönetilebileceğini ileri sürmüşlerdir.

Çek ve ark. (2007a), toksik olmayan ve çevreye dost demir dikeni (Tribulus terrestris) bitkisinin lepistes (Poecilia reticulata) balıklarında cinsiyet değiştirici olup olmadığını araştırmışlardır. Ticari olarak, piyasada erkek lepistisler, dişi lepistelere göre daha çok rağbet görmektedir. 0, 0.05, 0.1 ve 0.15 g/l oranında ticari kapsül demir dikeni ekstraktı (Dietharmonie Medicinal Plants) içeren suya yeni doğan lepistes yavrularını bırakmışlar ve 2 ay boyunca yetiştirmişlerdir. Deneme sonunda0.15 g demir dikeni içeren grup en yüksek erkek oranını sağlamış (% 80, P<0.01). 0.05 ve 0.1 grupları da kontrol grubuna göre yüksek oranda erkek oranı sağlamasına rağmen istatistiki olarak fark elde edilememiştir (P>0.05). Tüm gruplarda yaşama gücü kontrol grubu ile aynı çıkarak demir dikeninin yaşama gücüne karşı olumsuz bir etkisi görülmemiştir. Tüm demir dikeni gruplarının büyüme hızının kontrol grubuna göre daha başarılı olduğu bildirilmiştir. Sonuç olarak, lepistislerde demir dikeninin cinsiyet değiştirmede oldukça başarılı olduğu sonucuna varmışlardır.

Çek ve ark. (2007b), Amerikan zebra balıklarında (Cichlasoma nigrofasciatum) demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsül ekstraktını (Dietharmonie Medicinal Plants) cinsiyet değiştirici olup olamadığını test etmişlerdir. 0, 0.1, 0.2 ve 0.3 g/l demir dikeni içeren suya kuluçkadan yeni çıkan Amerikan zebraları bırakmış ve 2 ay yetiştirmişlerdir. En yüksek erkek oranı % 87.23 (P<0.001) ile 0.3 g/l grubu olmuş, diğer gruplar ise % 79 (0.1 g/l) ve % 85 (0.2 g/l) olarak belirlenmiştir (P<0.001). Deneme sonunda balıkların yaşama gücünün % 88.57 ile % 90 arasında değiştiği bildirilmiştir. Demir dikeninin Amerikan zebra balıklarının yaşam gücünü olumsuz yönde etkilemediği, demir dikeni gruplarının büyüme hızının kontrol grubuna göre daha iyi olduğu ve sadece 0.3 g/l kullanılan demir dikeni grubunun kontrol grubuna göre büyüme hızının istatistiki olarak önemli olduğu (P<0.01) bildirilmiştir.

Turan ve Çek (2007), demir dikeni (Tribulus terrestris) bitkisinin karabalıklarda (Clarias gariepinus) cinsiyet değiştirici (dişilerin erkek gibi olması) etkisinin olduğunu bildirmişlerdir. Kuluçkadan çıkan karabalık yavrularını 0, 3, 6 ve 9 g/30 l oranında ticari kapsül demir dikeni ekstraktı (Dietharmonie Medicinal Plants) içeren suda 30 gün boyunca yetiştirmişlerdir. Deneme sonunda,9 g demir dikeni içeren suda yetiştirilen hayvanların % 80.42’sini erkek olarak tespit etmişlerdir. Morfolojik ve histolojik muayenede hiç bir grupta interseks hayvana rastlanmadğını bildirmişlerdir. Demir dikenine maruz kalan hayvanlarda yapılan muayenede testis ve ovaryumların zarara uğramadığı görülmüştür. Demir dikeni ile muamele edilen gruplarda cinsiyet oranı, büyüme hızı, ovaryum ve testislerin farklı olmasına rağmen histolojik olarak kontrol grubu ile aynı olduğunu, canlılık oranının 3 g demir dikeni kullanılan grupta % 72 iken,9 g kullanılan grupta % 80 olduğunu bildirmişlerdir.

Gauthaman ve Ganesan (2008), maymun, tavşan ve ratlarda sertleşme bozukluklarının giderilmesinde demir dikeninin (Tribulus terrestris) hormonal etkilerini ölçmüşlerdir. Ticari kapsül demir dikeni ekstraktını (Sopharma-Tegushindo) maymunlara 7.5, 15 ve 30 mg/kg damar içi, tavşan ve normal ratlara ise 2.5, 5 ve 10 mg/kg olacak şekilde 8 hafta boyunca ağızdan vermişlerdir. Ayrıca kastre edilmiş ratlara iki haftada bir kere olmak üzere 8 hafta boyunca deri altından 10 mg/kg testosteron sipionat ve 8 hafta boyunca günlük 5 mg/kg demir dikeni ekstraktını ağızdan vermişlerdir. Deneme sonunda kan örneklerinde testosteron (T), dihydrotestosterone (DHT), dehidroepiandrosteron sülfat (DHEAS) düzeyleri radyoimmunolojik (kan serumunda antijenlerin ve antikorların tanınmasını ve dozajının yapılmasını sağlayan yöntem) metodu ile belirlenmiştir. Maymunlarda 7.5 mg/kg düzeyinde verilen demir dikeni ekstraktının T (% 52), DHT (% 31) ve DHEAS (% 29) düzeylerini istatistiki olarak önemli düzeyde arttırdığı (P<0.05), tavşanlarda tüm demir dikeni gruplarında kontrol grubuna göre T ve DHT değerlerinin yüksek fakat sadece DHT değerinin 5 (% 30) ve 10 (% 32) mg/kg düzeylerinin istatistiki olarak önemli (P<0.05) olduğunu, kastre edilmiş ratlarda ise T seviyesi testosteron grubunda (% 51) ve demir dikeni grubunda (% 25) artmış ve istatistiki olarak önemli olduğunu (P<0.05) bildirmişlerdir. Deneme sonunda demir dikeni ekstraktının bazı cinsiyet hormonlarını arttırmasını yapısında bulunan protodioscinin sebep olabileceği sonucuna varmışlardır.

Grigorova ve ark. (2008a), W. Plymouth Rock-mini erkeklerle yaptıkları bir çalışmada, her grupta 10 olmak üzere kontrol ve içme sularına 10 mg/kg (canlı ağırlık/gün) demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsül ekstraktı (Vemo) eklenen hayvanlardan oluşan 2 grubu 11 hafta boyunca denemeye tabi tutmuşlardır. Deneme sonunda semen kalitesini ve kan kolesterol içeriğini belirlemişlerdir. Demir dikeni verilen grupta kontrol grubuna göre, toplam semen kalitesinin, miktarının ve canlılığının arttığını, toplam kolesterol miktarının ise % 9.24 oranında düştüğünü (P<0.05), denemeden sonra demir dikeni etkisini 8 hafta boyunca devam ettirdiğini bildirmişlerdir.

Grigorova ve ark. (2008b), 21 haftalık, 22 adet kahverengi Lohman yumurtacılarda 65 gün boyunca yürüttükleri denemede hayvanları kontrol (n=11) ve 10 mg/kg demir dikeni (Tribulus terrestris) (canlı ağırlık/gün) (n=11) olacak şekilde iki gruba ayırmışlardır. Demir dikeni ticari kapsül ekstraktını (Vemoherb-T) içme suyunda çözdürülerek hayvanlara vermişlerdir. Denemenin 30. ve 65. gününde serumda toplam kolesterol, glukoz, alkalin fosfat ve yumurtada lipid düzeylerini tespit etmişlerdir. 30. ve 65. günlerde serum glukoz seviyesinin kontrol grubuna göre önemli derecede düştüğünü (P<0.001), serum toplam kolesterol seviyesinin de istatistiki olarak önemli olmamakla birlikte düşürdüğünü ifade etmişlerdir.

Tyagi ve ark. (2008), demir dikeni (Tribulus terrestris) etanol ekstraktını (TT-FG) afrodizyak özelliği olan furostanol glikozid fraksiyonunu ortaya çıkarmak üzere kastre edilmiş ratlarda bir deneme gerçekleştirmişlerdir. Her bir grupta 6 hayvan olmak üzere kontrol, 5 mg/kg sildenafil (bir tür viagra), 5, 10 ve 25 mg/kg demir dikeni verilerek 5 grupta yürütülen çalışma 14 gün boyunca devam etmiştir. Deneme sonunda demir dikeninin serum testosteron seviyesini arttırdığını ve furostanol glikozidin iyi bir afrodizyak olduğunu bildirmişlerdir.

Grigorova ve ark. (2009), demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsül ekstraktı (Vemoherb-T) ile beslenen beç tavuklarının yumurta sarısında toplam lipid, fosfolipid, kolesterol ve yağ asitleri; serumda kolesterol içeriklerini belirlemek üzere bir araştırma yapmışlardır. Deneme 32 haftalık yaşta toplam 30 hayvanda her grupta 12 dişi ve 3 erkek olmak üzere kontrol ve canlı ağırlığa 10 mg/kg demir dikeni olacak şekilde 2 grupta 12 hafta boyunca yürütülmüştür. Demir dikeni yeme karıştırılarak hayvanlara sunulmuştur. Deneme sonunda yumurta sarısında toplam lipid ve fosfolipid değerlerinde etki olmadığını, 10 mg/kg demir dikeni ile beslenen hayvanların serumlarındaki (P<0.01) ve yumurta sarısındaki (P<0.05) kolesterol seviyelerinin önemli derecede düştüğünü, yumurta sarısında linoleik asit miktarlarının ise arttığını (P=0.05) bildirmişlerdir.

Şahin (2009), demir dikeni (Tribulus terrestris) tozunun etlik civcivlerde canlı ağırlık kazancını arttıran antibiyotiklere karşı alternatif olabilirliliğini test etmiştir. Günlük yaşta 240 adet karışık cinsiyetteki etlik civcivleri 4 gruba ayırmıştır. Bazal yeme % 0.06 alfamune ve % 0.025 flovamisin (kontrol) antibiyotikleri, 4, 8 ve12 g demir dikeni tozu eklemiştir. 0-35 gün arası demir dikeni içeren yemlerle beslenen hayvanlarda yem tüketimi ve canlı ağırlık kazancının düşük olmasına rağmen beslemenin son haftasında hayvanlar canlı ağırlık kazancını ve yem tüketimini telafi etmiştir. Demir dikeni ile beslenen hayvanların yem etkinliği ve karkas randımanının düştüğü, proventrikulus, ileum+jejunum ve boş bağırsak ağırlığının arttığı bildirilmiştir. Demir dikeninin hemen hemen antibiyotik kadar etkili olduğu, tüketicilere antibiyotiksiz piliç eti üretiminde demir dikeninin kullanılabileceği sonucuna varılmıştır.

Tuncer ve ark. (2009), 18 Yeni Zelanda tavşanını her grupta 6 hayvan olacak şekilde 3 gruba bölmüşlerdir. İlk gruba kolesterolce zengin, ikinci gruba demir dikeni (Tribulus terrestris) ticari kapsül ekstraktı içeren ve aynı zamanda kolesterolce zengin, kontrol grubuna ise bazal yem içeren rasyon vermişlerdir. Denemenin başlangıcında, 4. ve 12. haftasında serumda toplam kolesterol, yüksek yoğunluklu lipid kolesterol (HDL-C), düşük yoğunluklu lipid kolesterol (LDL-C) ve trigliserit değerlerini belirlemişlerdir. Deneme sonunda, kolesterolce zengin demir dikeni içeren rasyonla beslenen hayvanlarda serum lipid değerlerinin kontrol grubuna göre önemli derecede azaldığını belirtmişlerdir.

Şahin ve Duru (2010), 3 tekerrürlü her bir grupta 60 olmak üzere toplam 180 etlik civciv üzerinde bir deneme yürütmüşlerdir. Etlik civcivlerin yemlerine 0, 180 ve 360 ppm düzeyinde toz halinde ticari kapsül demir dikeni ekstraktı eklemişlerdir. Deneme sonunda büyüme performansını etkilemediği, karkas özelliklerinden sadece karaciğer ağırlığını düşürdüğü (P<0.05), sindirim organlarından ise duedonum, ileum+jejunum ağırlığına olumlu yönde etki ettiği bildirilmiştir (P<0.05).

Sonuç
Ülkemizin yaklaşık 11-12 bin bitki türüne sahip olduğu, bunun 3700-3800’ünün endemik olduğu (Özbek, 2007; Özdemir, 2008) göz önüne alındığında ve dünyada sağlıklı hayvansal ürün üretiminin önemi ve gerekliliğinin vurgulandığı günümüzde hayvan beslemede demir dikeni (Tribulus terrestris) gibi bitkilerin alternatif yem katkı maddesi olarak kullanımının yaygınlaşması yapılacak çalışmalar ile sağlanmalıdır. Bu ürünler; düşük maliyetli hayvansal gıdanın üretilmesi, sağlıklı hayvansal ürünlerin elde edilmesi, alternatif yem katkı maddesi üretimi ve ihracatı ile ülke ekonomisine katkı, tarladan yemliğe kadar geçen sürede istihdamı gerçekleştirebilecektir.

Kaynaklar
Adimoelja, A., Ganesan, A. P., 1997. Protodioscin from herbal plant Tribulus terrestris L. improves male sexual functions possibly via DHEA. International Journal of Impotence Research, 9(1): 64.
Amin, A., Lotfy, M., Adeghate, E., 2007. The protective effect of Tribulus terrestris in diabetes. 9^th Europen Congress of Endocrinology, 28 April- 2 May 2007, Budapest, Hungry, p. 26.
Anonim, 2009c. Demirdikeni-Tribulus. Demirdikeni - Tribulus (09.03.2009).
Anonim, 2009d. Tribulus terrestris. Biomax Nutrition Tribulus Terrestris 1000 mg + 2 HEDİYE, 90 Tablet (09.03.2009).
Anonim, 2010. Çoban çökerten (Tribulus terrestris). (23.03.2011).
Anonim, 2011a. Tribulus terrestris. Puncture vine or Goathead (opsu.edu, 24.03.2011).
Anonim, 2011b. How to win the weed war. http://www.sunset.com/garden/garden-...-control-weeds 00400000043681/page13.html (24.03.2011).
Aslanı, M. R., Movassaghı, A. R., Mohrı, M., Ebrahım-Pour, V., Mohebı, A. N., 2004. Experimental tribulus terrestris poisoning in goats. Small Ruminant Research, 51(3): 261-267.
Berberoğlu, K., 2008. Testosteron: anabolik hormon. (09.03.2009).
Çek, Ş., Turan, F., Atik, E., 2007a. The effects of Gokshura, Tribulus terrestris on sex reversal of guppy, Poecilia reticulata. Pakistan Journal of Biological Sciences, 10(5): 718-725.
Çek, Ş., Turan, F., Atik, E., 2007b. Masculinization of Convict cichlid (Cichlasoma nigrofasciatum) by immersion in Tribulus terrestris extract. Aquacult. Int., 15: 109-119.
Dinchev, D., Janda, B., Evstatieva, L., Oleszek, W., Aslani, M. R., Kostova, I., 2008. Distribution of steroidal saponins in Tribulus terrestris from different geographical regions. Phytochemistry, 69: 176-186.
Duru, M., 2005. Yohimbe bark (Pausinystalia yohimbe) ve demir dikeni (Tribulus terrestris) ekstraktlarının etlik civcivlerde büyüme performansı ve vücut bilesimi üzerine etkilerinin araştırılması. Yüksek Lisans Tezi. Mustafa Kemal Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 62s, Hatay.
Ganesan, A. P., Gauthaman, K., Prasad, R. N., Ng, S. C., 2000. Proerectile pharmacological effects of Tribulus terrestris on the rabbit corpus cavernosum. Annals of the Academy of Medicine Singapore, 29(1): 22–26.
Gauthaman, K., Adaikan, P. G., Prasad, R. N. V., 2002. Aphrodisiac properties of Tribulus terrestris extract (Protodioscin) in normal and castrated rats. Life Sciences, 71(12): 1385-1396.
Ganzera, M., Bedir, E., Khan, I. A., 2001. Determination of steroidal saponins in Tribulus terrestris by reversed-phase high performance liquid chromatography and evaporative light scattering detection. Journal Pharm. Science, 90: 1752–1758.
Gauthaman, K., Adaikan, P. G., Prasad, R. N. V., 2003. Sexual effects of Puncturevine (Tribulus terrestris) extract (protodioscin): an evaluation using a rat model. The Journal of Alternative and Complementary Medicine, 9(2): 257-265.
Gauthaman, K., Adaikan, P. G., 2005. Effect of Tribulus terrestris on nicotinamide adenine dinucleotide phosphate-diaphorase activity and androgen receptors in rat brain. Journal of Ethnopharmacology, 96(1-2): 127-132.
Gauthaman, K., Ganesan A. P., 2008. The hormonal effects of Tribulus terrestris and its role in the management of male erectile dysfunction – an evaluation using primates, rabbit and rat. Phytomedicine, 15(1): 44–54.
Grigorova, S., Kashamov, B., Sredkova, V., Surdjiiska, S., Zlatev, H., 2008a. Effect of Tribulus terrestris extract on semen quality and serum total cholesterol content in White Plymouth Rock-mini cocks. Biotechnology in Animal Husbandry, 24(3-4): 139-146.
Grigorova, S., Vasileva, D., Kashamov, B., Sredkova, V., Surdjiiska, S., 2008b. Investigation of Tribulus terrestris extract on the biochemical parameters of eggs and blood serum in laying hens. Archiva Zootechnica, 11(1): 39-44.
Grigorova, S., Abadjieva, D., Nikolova, M., Penkov, D., 2009. The effect of Tribulus terrestris extract on egg yolk lipids and serum cholesterol content in guinea fowls. Biotechnology in Animal Husbandry, 25(5-6): 1109-1115.
Jagadeesan, G., Kavitha, A.V., Subashini, J., 2005. FT-IR study of the influence of Tribulus terrestris on mercury intoxicated mice, Mus musculus liver. Tropical Biomedicine, 22(1): 15-22.
Kistanova, E., Zlatev, H., Karcheva, V., Kolev, A., 2005. Effect of plant Tribulus terrestrisextract on reproductive performances of rams. Biotechnology in Animal Husbandry, 21(1-2): 55-63.
Mutlu, M., 2002. Tribulus terrestris (Deve Çökerten) (Zygophyllaceae) bitkisinden elde edilen ekstraktların kimyasal içeriklerinin araştırılması. Yüksek Lisans Tezi. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 57s, Isparta.
Oludotun A. P., Koyippalli T. M., Mabayoje A. O. 2006. Antihypertensive and vasodilator effects of methanolic and aqueous extracts of Tribulus terrestris in rats. Journal of Ethnopharmacology, 104 (3): 351–355.
Özbek, H., 2007. GDO’ nun tehdidi. Kharium, Temmuz 2007, s: 35-36.
Özdemir, M., 2008. Isırganın faydaları (ısırgan Otu). (www.ziraatci.com, 07.07.2008).
Özen, N., 1995. Hayvan besleme fizyolojisi ve metabolizması. Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Zootekni Bölümü (Genişletilmiş 2. Baskı), 343 s, Antalya.
Şahin, 2009. Effects of dietary Tribulus terrestris L. Powder on growth performance, body components and digestive system of broiler chicks. Journal of Applied Animal Research, 35(2): 193-195.
Şahin, A., Duru, M., 2010. Effects of Tribulus Terrestris (puncture vine) supplementation on performance and digestive system of broiler chicks. Journal of Agricultural Sciences, 16(4): 271-277.
Tan R. S., Culberson J. W., 2003. An integrative review on current evidence of testosterone replacement therapy for the andropause. Maturitas, 45: 15-27.
Tuncer, M. A., Yaymacı, B., Sati, L., Cayli, S., Acar, G., Altug, T., Demir, R., 2009. Influence of Tribulus terrestris extract on lipid profile and endothelial structure in developing atherosclerotic lesions in the aorta of rabbits on a high-cholesterol diet. Acta Histochemica, 111(6): 488-500.
Turan, F., Çek, Ş., 2007. Masculinization ofAfrican catfish (Clarias gariepinus) treated with Gokshura (Tribulus terrestris). The Israeli Journal of Aquaculture- Bamidgeh, 59(4): 224-229.
Tyagi, R. M., Aswar, U. M., Mohan, V., Bodhankar, S. L., Zambare, G. N., Thakurdesai, P. A., 2008. Study of furostenol glycoside fraction of Tribulus terrestris on male sexual function in rats. Pharmaceutical Biology, 46(3): 191-198.
Umay, A., 2007. Lavandula stoechas, Melissa officinalis ve Tribulus terrestris bitkilerinin kimyasal içeriklerinin araştırılması. Yüksek Lisans Tezi. Çukurova Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, 45 s, Adana.
Yeşil, T., 2010. Trıbulus terrestrıs L. (çoban çökerten) (Zygophyllaceae) türü üzerinde farmasötik botanik yönünden araştırmalar. Yüksek Lisans Tezi. Ankara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Farmasötik Botanik Anabilim Dalı, 116 s, Ankara.

[igokcek]

Tribulus Terrestris


Tribulus terrestris dikenlerle kaplı meyveler veren bir Akdeniz bitkisidir. Bazı insanlar tarafından demir dikeni adıyla da bilinir.Bitkisel tedavi amacıyla, meyveleri , yaprakları ve kökü kullanılır. Bazı karışımlar içerisinde hem kökü hem meyveleri bulunur.

İnsanlar neden tribulus kullanır ?
Tribulus yani demir dikeni yıllar boyunca insanlar tarafından atletik performansı arttırmak ve içerisinde kalp ve dolaşım sorunlarından, cinsel problemlere kadar pek çok rahatsızlığın bulunduğu sağlık sorunlarının tedavisi amacıyla kullanılmıştır.

Peki ne kadar işe yarıyor ?
Bazı araştırmalar göstermiştir ki demir dikeni anjin belirtilerini hafifletip, atletik performansı arttırıcı etkiye sahiptir. Yine birçok çalışmadan edinilen bilgiye göre kısırlık gibi ciddi cinsel problemlere faydalı bir bitkidir.
Vücut geliştirme gibi ağır sporlarda takviye besin maddesi olarak kullanılan demir dikeni vücut gelişimi için oldukça yararlı içeriğe sahiptir. Tüm faydaları henüz ispatlanamamış, hakkında araştırmalara hala devam edilen tribulus bitkisinin başka ne gibi hastalıklara karşı tedavi edici etkiye sahip olduğuysa henüz bilinmemektedir. Demir dikeni bitkisi hakkında bir dizi araştırma da standart doz kavramını oluşturmak için yapılmaktadır. Bunun sebebi bitkinin türleri arasındaki etken madde miktarının değişkenlik göstermesi ve üreticiden üreticiye bu etken madde miktarının fark edebiliyor olmasıdır.

Tribulus bitkisi yenilebilir mi ?
Dikenlerle kaplı olan bu bitkinin doğrudan yenmesi önerilmez. Tribulusu doğrudan tüketen bazı vakalarda akciğer sorunları görülmüştür. Bu sebeple piyasada bulunabilen gıda takviyesi ürünlerinin tercih edilmesi gerekir. Bitkisel olanları tercih etmek sağlığınız için daha olumlu bir karar olacaktır.

Tribulus kullanımının tehlikeleri nelerdir ?
Yan etkiler: Tribulus bitkisinden elde edilen ürünlerin kısa süreli kullanımında herhangi bir yan etki bulunmamaktadır. Eğer hamile ya da emziren bir bayan değilseniz ve herhangi bir rahatsızlığınız bulunmuyorsa tribulus ürünlerini kullanmanız hiçbir şekilde vücudunuza zarar vermez. Ender durumlarda uyku sorunları ve adet düzensizliğine sebep olabilir.

Riskler:
Tribulus kullanılarak hayvanlar üzerinde yapılan deneylerin ortaya koyduğu sonuca göre fetal gelişim konusunda problemlere sebep olduğu görülmüştür. Hamile ve ya emziren bayanların tribulus ve ürünlerinden uzak durması önerilir.

Etkileşimler:
Tribulus herhangi bir gıda ile etkileşime girmemektedir. Tüm gıdalarla birlikte takviye olarak kullanılabilir. Fakat tribulus bazı ilaçlarla birlikte kullanıldığında ciddi sağlık sorunlarına sebep olabilir. Genellikle kalp ve kan basıncı düzenleyici ilaçlar olan
· Kalp krizi ve hipertansiyon için olan beta blokörleri
· Digoxin
· Kalsiyum blokörleri
İle birlikte kullanılmaması önerilir. Bu ilaçların etkisini arttırarak bazı sağlık sorunlarına yol açabilir.Diyabet hastasıysanız ve bu hastalık için ilaçlar kullanıyorsanız, demir dikeni kan şekerinizin çok fazla düşmesine sebep olabilir. Ayrıca demir dikeni steroidlerin vücuda yaptığı etkiyi arttıran bileşikler içerir. Ne kadar doğal da olsa ağır tamamlayıcı gıda takviyeleri kullanılması önerilmez. Mutlaka doktorunuza danışınız. Doktorunuz yapacağı testlerle kullandığınız ilaçlar, besin maddeleri, bitkisel ürünler ile oluşabilecek tepkimeleri önceden görebilecek ve yaşanacak sorunların önüne geçecektir.

[igokcek]