MEŞE
Ağaç | 20-50m | 4-5 Aylar | Ça,Ho,Na | Kabukları ve Mazı Palamudu
Meşe, Eiche, Quercus robur L.
Syn: Quersus famina HILL.
Quersus pedunculata EHRH.
Familyası: Kayıngillerden, Buchengewachse, Fagaceae
Drugları: Meşe kabukları; quersus cortex
Meşe mazısı; gallae turcicae(galtae)
Meşe yaprakları; quersus tolum
Meşe palamudu; quersus semen
Meşenin kabukları, mazısı, yaprakları ve palamudu(meyvesi) kullanılır. Kabuklarının ve yapraklarının çayı, kompresi, merhemi ve natürel ilacı yapılır.
Giriş: Meşenin bilinen 5OO türü mevcuttur ve bunlardan en çok kullanılan ve bilenenleri şunlardır: saplı meşe; Q.robur, salkım meşe; Q. petraea, Türk meşesi, Quercus cerris, mazı meşesi, Q. İnfectoria, kermes meşesi, Q. Coccifera ve palamut meşesi; Q. Macrolepis en önemlileridir. Bunlardan mazı meşesinin genellikle mazısı, palamut meşesinin pala-mudundan istifade edilir. Saplı meşe, salkım meşe ve Türk meşesinin ise kabuk ve yapraklarından çay, kompres ve merhem yapılır. Meşenin insanlık tarihinde tıbbi maksatla kullanılması çok eskiler; kentler, vikinkler, Romalılar ve eski mısırlılara kadar dayanır. Keltcede quer: güzel, cuez: ağaç anlamına ve Latincede robur:güçlü,kuvvetli anlamına gelir. Meşe ağaçları içinde en çok kullanılan tür olan saplı meşeyi ele alacağız, diğerleri buna yakın özelliktedir.
Botanik: Vatanı Avrupa, Türkiye, Kafkaslar olup nemli, kumlu, killi top-raklarda ve güneşli bölgelerde daha güzel gelişir. Boyu 50m bulabilen 500-700 yıl yaşayabilen nadiren 1000 yıllık meşeler dahi bulunabil-mektedir. Yerden birkaç metre sonra gövdesinde düzensiz olarak çeşitli yönlere dalları uzanır. Gövdesi kalın üzeri kesekli, iri kabuklarla kaplıdır. Ağaç gençken gövdesi düz, yeşilimsi veya beyazımsı gri rankte yaşlan-dıkça esmerimsi siyah bir renk alır. Normal renkteki bir meşe ağacı yaprakları 7-15cm uzunluğunda 5-10cm eninde ters yumurta şeklinde üzerine irili ufaklı 5-7 adet loplar bulunur. Üst ve alt yüzeyi koyu yeşil ve kısa saplıdır. Çiçekleri bir evcikli olup, aynı ağaçta dişi ve erkek çiçekler bulunur. Erkek çiçekleri kedicik şeklinde olup 3-6cm uzunluğunda yeşilimsi sarı, topluca bir arada sarkık vaziyette ve dişi çiçekleri 2-5 i bir arada bulunur, esmer veya kırmızımsı esmer renktedir. Meyvelerinden 2-5 tanesi bir arada bir sap üzerinde uzun bir yumurta veya fıçı şeklinde 15-30mm uzunluğunda 7-15mm eninde üzerinde kapak şeklinde tutunulacak noktası vardır.
Yetiştirilmesi: Türkiye’de en yaygın ağaç türlerinden biridir, iklim ve toprak olarak en uygun ülkelerden biride Türkiye’dir. Meşe Türkiye’nin en yüksek dağlardan alçak ovalara kadar hemen her yöresinde yetişir. Palamutlar toprağın 15cm derinliğine gömülürse, o kendiliğinden büyür. Yavaş fakat kararlı bir büyümeyle boyu 50 metreye, yaşı 1000 yılı bulabilir.
Hasat zamanı:
1) Kabukları nisan ve mayıs aylarında çiçek açmaya başlamadan hemen soyularak kurutulur ve kaldırılır. Çatlamış, kesekleşmiş eski gövde kabukların kalitesi düşük olduğunda çok eski kabukları pek kulla-nılmaz.
2) Palamutları(meyveleri) tam olgunlaşıp yere dökülmeden önce eylül ve ekimde toplanır, kavrulur ve toz haline getirilir, yanmamasına dikkat edilir.
3) Meşe mazısı(galle, meşe mazısını mazı ağacı ile karıştırmamalı gerek) çeşitli meşe ağaçlarından elde edildiğinden farklı şekilde olabilir. En kaliteli mazı güneydoğu Anadolu’da, doğu Anadolu, doğu Akdeniz bölgesinde yaygın olarak yetişen mazı meşesinden elde edilir. En kaliteli meşe mazısı kara mazı olup 1,5-2cm çapında yeşilimsi siyah renkte küre şeklinde, üzerinde çıkıntı ve girintiler olur ve içindeki bö-cek çıkmadan toplanır ve kurutulursa birleşiminde %60-70 oranında tanin içerir.
Birleşimi:
Kabuğunun birleşimindeki maddeleri önemine göre şöyle sıralayabiliriz:
a) Tanin türevleri %10-18 oranında olup genellikle çok miktarda oligomer (çift) poliantocanidinler ve az miktarda monomer(tekli) elagitaninler ile flavanoellagitaninlerden oluşur.
1) ellagitaninlerden önemlileri: castalagin(kestaneye bak), vescaladin(kestaneye bak) ve pedunculagin, granidin ve de roburin A,B,C,D ve D içerir.
2) Podiantocyanidinlerden önemlileri: procyanidin, prodelphinidin, (+)-catechin, (-)-epicatechin, epigallocatechin ve gallocatechin önemlileridir.
3) Flavqnoellagitaninlere; acutissimin A ve B, guajavin B ve stenophyllanin
b) Triterpenlerden; friedelin, friedelinel ve β-sitosterol, amyrin, β-amyrin ve taraxerol.
c) Ayrıca; şeker, sabit yağlar, fawonoitler zamk ve çok az miktarda eterik yağ içerir.
Mazı; meşe mazısında %60-70 oranında tanin ve ayrıca şeker, nişasta, zamk, reçine ellagasit, gallusasit ve az miktarda eter yağı içerir.
Yapraklarında %5-10 taninler ve %5-10 oranında polifenoller içerir. Bunların başında ellagasit, gallusasit, catechin, epicatechin (epikateşin), leucocyanidin, leucodelphinidin, tellimagrandin 1 ve 2 içerir. Ayrıca flava-niler, triterpenler içerir.
Palamutları %5-10 oranında taninler, sabit yağlar, proteinler, amino-asitler ve nişasta içerir.
Tesir şekli: Damarları büzücü(daraltıcı), iltihapları önleyici, antiseptik, kanamayı önleyici ve ağrı kesici, özelliklere sahiptir.
Araştırmalar:
1) Kiel üniversitesi cilt kliniğinden Dr. U. Mrowietz’in yaptığı araştırma-larda meşe taninin ciltteki iltihaplanmaya neden olan ‘humane leukozytler elastase’ (HLE) anzimini frenlediğini(salgısını azalttığı) tespit etmiştir. Ayrıca serinprolease, plasmin ve kathepsin anizlerini frenlediği, fakat kimyasal taninin aynı etkiye sahip olmadığını bel-gelemiştir. (Nhk 2.2.96.49) ve GM 9.96.18)
2) Prof. Proksch taninle egzama tedavisinin kortikoitlere(kortisonlu ilaçlar) göre daha etkili ve yan tesirinin olmaması nedeni ile de en uygunu olduğunu belirtmiştir. (GM.9.96.18)
3) Kadın Dr. Manfred Steiner doğumdan sonra loğusa kadınlar üzerinde meşe kabuklarından elde edilen çay demini küvetteki boya suyuna katarak hastalarını tedavi etmiştir. Bu deney sonucunda meşe deminin papatya ekstraktından daha etkili olduğunu görmüştür. (GM.9.96.18)
Kullanılması:
a) Araştırmalara göre; başta meşe kabuğundan elde edilen çay, merhem ve de kremi başta kaşıntılı, kabarcıklı, sulu veya kepekli egzama hastalıklarına karşı hem dahi hem de haricen kullanılır. Bebeklerdeki sargılar veya hazır bezlerden dolayı ortaya çıkan kızarık, kaşıntılı veya kabarcıklı olan deri rahatsızlıklarına, doğumdan sonra loğusalıktaki iç kanama ve ağrılara karşı kullanılır.
b) Komisyon E’nin 01.02.1990 tarihinde 22a nolu monografisine göre menekşe kabuğu haricen iltihaplı deri hastalıkları, dahilen akut ishal, ağız, yutak, cinsel organların ve makatın civarındaki hafif iltihaplı deri hastalıklarına karşı kullan.
c) Halk arasında; göz, ağız içi, diş etleri, gırtlak, bademcik, rahim, cinsel organların ve makatın civarındaki cildin iltihaplanması, ishal, karaciğer ve dalak şişmesi ve husye(haya) şişmesine karşı kullanılır. Haricen kompresi veya lapası veya sargısı kaşıntılı, kabarcıklı ve kepekli egzama, yara, yanık ve beze şişmesine karşı kullanılır.
Çay: iki kahve kaşığı ince kıyılmış, kurutulmuş meşe kabuğundan demliğe konur ve üzerine 300-400ml kaynar su ilave edilir ve bu dem 3-5 dakika kaynatıldıktan sonra soğutulur ve sonra süzülerek içilir.
Çay harmanları:
Gökçek Sedef çayı
20g mahonya kabuğu
20g menekşe otu
20g meşe kabuğu
10g ardıç kozalağı
10g atkuyruğu otu
10g sabunot kökü
10g pıtrak kökü
Gökçek Akne çayı
20g mahonya çayı
20g meşe kabuğu
20g pıtrak kökü
20g huş yaprağı
20g meşe kökü
10g menekşe otu
10g ardıç kabuğu
Gökçek Mesane kanaması çayı
20g beşparmak kökü
30g meşe kabuğu
10g civanperçemi otu
30g çobançantası otu
10g göz otu
Gökçek Yağlı, sivilceli ve akneli deriye çay
30g makonya çayı
25g meşe kabuğu
25g menekşe otu
10g papatya çiçeği
10g sefa çiçeği
Gökçek Vajinayı yıkamak için çayı
10g civanperçemi otu
10g papatya çiçeği
10g ballıbaba çiçeği
30g meşe kabuğu
20g nane yaprağı
Gökçek Bağırsak üşütmesi çayı
20g kediot kökü
20g meşe kabuğu
20g papatya çiçeği
20g Y. Kekik otu
20g beşparmak kökü
Gökçek Ağız ve yutak çayı
30gr Beşparmak kökü
30gr Meşe kabuğu
20gr Adaçayı yaprağı
20gr Papatya çiçeği
Gökçek Dişeti ağıziçi faranjit çayı
30g meşe kabuğu
30g beşparmak kökü
30g adaçayı yaprağı
10g arnika çiçeği
Gökçek Beyaz Akıntı çayı
10g kediot kökü
10g oğulotu yaprağı
20g ablanpençesi otu
20g ballıbaba çiçeği
20g meşe kabuğu
20g civanperçemi otu
Ekstresi: İlaç yapımında genellikle meşe kabuğunun ekstresi kullanılır.
Merhemi: Meşe merhemi yapmak için meşe kabuğu kurutulduktan sonra toz haline getirir ve bundan 200 kısım 100 alkol ve 10 amonyak(sıvı) karıştırılır. Kaynar suyun içine daldırılan bir kapta eritilen 1000 kısım vazelinle karıştırılır. Bu karışım 24 saat buzdolabında bekletildikten sonra bu kap içine kaynar su olan başka bir kabın içine konur ve eridikten sonra sıkılarak süzülür ve meşe kremi elde edilmiş olur.(alkol ve amonyağın buharlaşıncaya kadar içinde ilaç olan kap kaynar su içinde bekletilir.
Yan tesiri: Bilinen bir yan tesiri yoktur.
Ağaç | 20-50m | 4-5 Aylar | Ça,Ho,Na | Kabukları ve Mazı Palamudu
Meşe, Eiche, Quercus robur L.
Syn: Quersus famina HILL.
Quersus pedunculata EHRH.
Familyası: Kayıngillerden, Buchengewachse, Fagaceae
Drugları: Meşe kabukları; quersus cortex
Meşe mazısı; gallae turcicae(galtae)
Meşe yaprakları; quersus tolum
Meşe palamudu; quersus semen
Meşenin kabukları, mazısı, yaprakları ve palamudu(meyvesi) kullanılır. Kabuklarının ve yapraklarının çayı, kompresi, merhemi ve natürel ilacı yapılır.
Giriş: Meşenin bilinen 5OO türü mevcuttur ve bunlardan en çok kullanılan ve bilenenleri şunlardır: saplı meşe; Q.robur, salkım meşe; Q. petraea, Türk meşesi, Quercus cerris, mazı meşesi, Q. İnfectoria, kermes meşesi, Q. Coccifera ve palamut meşesi; Q. Macrolepis en önemlileridir. Bunlardan mazı meşesinin genellikle mazısı, palamut meşesinin pala-mudundan istifade edilir. Saplı meşe, salkım meşe ve Türk meşesinin ise kabuk ve yapraklarından çay, kompres ve merhem yapılır. Meşenin insanlık tarihinde tıbbi maksatla kullanılması çok eskiler; kentler, vikinkler, Romalılar ve eski mısırlılara kadar dayanır. Keltcede quer: güzel, cuez: ağaç anlamına ve Latincede robur:güçlü,kuvvetli anlamına gelir. Meşe ağaçları içinde en çok kullanılan tür olan saplı meşeyi ele alacağız, diğerleri buna yakın özelliktedir.
Botanik: Vatanı Avrupa, Türkiye, Kafkaslar olup nemli, kumlu, killi top-raklarda ve güneşli bölgelerde daha güzel gelişir. Boyu 50m bulabilen 500-700 yıl yaşayabilen nadiren 1000 yıllık meşeler dahi bulunabil-mektedir. Yerden birkaç metre sonra gövdesinde düzensiz olarak çeşitli yönlere dalları uzanır. Gövdesi kalın üzeri kesekli, iri kabuklarla kaplıdır. Ağaç gençken gövdesi düz, yeşilimsi veya beyazımsı gri rankte yaşlan-dıkça esmerimsi siyah bir renk alır. Normal renkteki bir meşe ağacı yaprakları 7-15cm uzunluğunda 5-10cm eninde ters yumurta şeklinde üzerine irili ufaklı 5-7 adet loplar bulunur. Üst ve alt yüzeyi koyu yeşil ve kısa saplıdır. Çiçekleri bir evcikli olup, aynı ağaçta dişi ve erkek çiçekler bulunur. Erkek çiçekleri kedicik şeklinde olup 3-6cm uzunluğunda yeşilimsi sarı, topluca bir arada sarkık vaziyette ve dişi çiçekleri 2-5 i bir arada bulunur, esmer veya kırmızımsı esmer renktedir. Meyvelerinden 2-5 tanesi bir arada bir sap üzerinde uzun bir yumurta veya fıçı şeklinde 15-30mm uzunluğunda 7-15mm eninde üzerinde kapak şeklinde tutunulacak noktası vardır.
Yetiştirilmesi: Türkiye’de en yaygın ağaç türlerinden biridir, iklim ve toprak olarak en uygun ülkelerden biride Türkiye’dir. Meşe Türkiye’nin en yüksek dağlardan alçak ovalara kadar hemen her yöresinde yetişir. Palamutlar toprağın 15cm derinliğine gömülürse, o kendiliğinden büyür. Yavaş fakat kararlı bir büyümeyle boyu 50 metreye, yaşı 1000 yılı bulabilir.
Hasat zamanı:
1) Kabukları nisan ve mayıs aylarında çiçek açmaya başlamadan hemen soyularak kurutulur ve kaldırılır. Çatlamış, kesekleşmiş eski gövde kabukların kalitesi düşük olduğunda çok eski kabukları pek kulla-nılmaz.
2) Palamutları(meyveleri) tam olgunlaşıp yere dökülmeden önce eylül ve ekimde toplanır, kavrulur ve toz haline getirilir, yanmamasına dikkat edilir.
3) Meşe mazısı(galle, meşe mazısını mazı ağacı ile karıştırmamalı gerek) çeşitli meşe ağaçlarından elde edildiğinden farklı şekilde olabilir. En kaliteli mazı güneydoğu Anadolu’da, doğu Anadolu, doğu Akdeniz bölgesinde yaygın olarak yetişen mazı meşesinden elde edilir. En kaliteli meşe mazısı kara mazı olup 1,5-2cm çapında yeşilimsi siyah renkte küre şeklinde, üzerinde çıkıntı ve girintiler olur ve içindeki bö-cek çıkmadan toplanır ve kurutulursa birleşiminde %60-70 oranında tanin içerir.
Birleşimi:
Kabuğunun birleşimindeki maddeleri önemine göre şöyle sıralayabiliriz:
a) Tanin türevleri %10-18 oranında olup genellikle çok miktarda oligomer (çift) poliantocanidinler ve az miktarda monomer(tekli) elagitaninler ile flavanoellagitaninlerden oluşur.
1) ellagitaninlerden önemlileri: castalagin(kestaneye bak), vescaladin(kestaneye bak) ve pedunculagin, granidin ve de roburin A,B,C,D ve D içerir.
2) Podiantocyanidinlerden önemlileri: procyanidin, prodelphinidin, (+)-catechin, (-)-epicatechin, epigallocatechin ve gallocatechin önemlileridir.
3) Flavqnoellagitaninlere; acutissimin A ve B, guajavin B ve stenophyllanin
b) Triterpenlerden; friedelin, friedelinel ve β-sitosterol, amyrin, β-amyrin ve taraxerol.
c) Ayrıca; şeker, sabit yağlar, fawonoitler zamk ve çok az miktarda eterik yağ içerir.
Mazı; meşe mazısında %60-70 oranında tanin ve ayrıca şeker, nişasta, zamk, reçine ellagasit, gallusasit ve az miktarda eter yağı içerir.
Yapraklarında %5-10 taninler ve %5-10 oranında polifenoller içerir. Bunların başında ellagasit, gallusasit, catechin, epicatechin (epikateşin), leucocyanidin, leucodelphinidin, tellimagrandin 1 ve 2 içerir. Ayrıca flava-niler, triterpenler içerir.
Palamutları %5-10 oranında taninler, sabit yağlar, proteinler, amino-asitler ve nişasta içerir.
Tesir şekli: Damarları büzücü(daraltıcı), iltihapları önleyici, antiseptik, kanamayı önleyici ve ağrı kesici, özelliklere sahiptir.
Araştırmalar:
1) Kiel üniversitesi cilt kliniğinden Dr. U. Mrowietz’in yaptığı araştırma-larda meşe taninin ciltteki iltihaplanmaya neden olan ‘humane leukozytler elastase’ (HLE) anzimini frenlediğini(salgısını azalttığı) tespit etmiştir. Ayrıca serinprolease, plasmin ve kathepsin anizlerini frenlediği, fakat kimyasal taninin aynı etkiye sahip olmadığını bel-gelemiştir. (Nhk 2.2.96.49) ve GM 9.96.18)
2) Prof. Proksch taninle egzama tedavisinin kortikoitlere(kortisonlu ilaçlar) göre daha etkili ve yan tesirinin olmaması nedeni ile de en uygunu olduğunu belirtmiştir. (GM.9.96.18)
3) Kadın Dr. Manfred Steiner doğumdan sonra loğusa kadınlar üzerinde meşe kabuklarından elde edilen çay demini küvetteki boya suyuna katarak hastalarını tedavi etmiştir. Bu deney sonucunda meşe deminin papatya ekstraktından daha etkili olduğunu görmüştür. (GM.9.96.18)
Kullanılması:
a) Araştırmalara göre; başta meşe kabuğundan elde edilen çay, merhem ve de kremi başta kaşıntılı, kabarcıklı, sulu veya kepekli egzama hastalıklarına karşı hem dahi hem de haricen kullanılır. Bebeklerdeki sargılar veya hazır bezlerden dolayı ortaya çıkan kızarık, kaşıntılı veya kabarcıklı olan deri rahatsızlıklarına, doğumdan sonra loğusalıktaki iç kanama ve ağrılara karşı kullanılır.
b) Komisyon E’nin 01.02.1990 tarihinde 22a nolu monografisine göre menekşe kabuğu haricen iltihaplı deri hastalıkları, dahilen akut ishal, ağız, yutak, cinsel organların ve makatın civarındaki hafif iltihaplı deri hastalıklarına karşı kullan.
c) Halk arasında; göz, ağız içi, diş etleri, gırtlak, bademcik, rahim, cinsel organların ve makatın civarındaki cildin iltihaplanması, ishal, karaciğer ve dalak şişmesi ve husye(haya) şişmesine karşı kullanılır. Haricen kompresi veya lapası veya sargısı kaşıntılı, kabarcıklı ve kepekli egzama, yara, yanık ve beze şişmesine karşı kullanılır.
Çay: iki kahve kaşığı ince kıyılmış, kurutulmuş meşe kabuğundan demliğe konur ve üzerine 300-400ml kaynar su ilave edilir ve bu dem 3-5 dakika kaynatıldıktan sonra soğutulur ve sonra süzülerek içilir.
Çay harmanları:
Gökçek Sedef çayı
20g mahonya kabuğu
20g menekşe otu
20g meşe kabuğu
10g ardıç kozalağı
10g atkuyruğu otu
10g sabunot kökü
10g pıtrak kökü
Gökçek Akne çayı
20g mahonya çayı
20g meşe kabuğu
20g pıtrak kökü
20g huş yaprağı
20g meşe kökü
10g menekşe otu
10g ardıç kabuğu
Gökçek Mesane kanaması çayı
20g beşparmak kökü
30g meşe kabuğu
10g civanperçemi otu
30g çobançantası otu
10g göz otu
Gökçek Yağlı, sivilceli ve akneli deriye çay
30g makonya çayı
25g meşe kabuğu
25g menekşe otu
10g papatya çiçeği
10g sefa çiçeği
Gökçek Vajinayı yıkamak için çayı
10g civanperçemi otu
10g papatya çiçeği
10g ballıbaba çiçeği
30g meşe kabuğu
20g nane yaprağı
Gökçek Bağırsak üşütmesi çayı
20g kediot kökü
20g meşe kabuğu
20g papatya çiçeği
20g Y. Kekik otu
20g beşparmak kökü
Gökçek Ağız ve yutak çayı
30gr Beşparmak kökü
30gr Meşe kabuğu
20gr Adaçayı yaprağı
20gr Papatya çiçeği
Gökçek Dişeti ağıziçi faranjit çayı
30g meşe kabuğu
30g beşparmak kökü
30g adaçayı yaprağı
10g arnika çiçeği
Gökçek Beyaz Akıntı çayı
10g kediot kökü
10g oğulotu yaprağı
20g ablanpençesi otu
20g ballıbaba çiçeği
20g meşe kabuğu
20g civanperçemi otu
Ekstresi: İlaç yapımında genellikle meşe kabuğunun ekstresi kullanılır.
Merhemi: Meşe merhemi yapmak için meşe kabuğu kurutulduktan sonra toz haline getirir ve bundan 200 kısım 100 alkol ve 10 amonyak(sıvı) karıştırılır. Kaynar suyun içine daldırılan bir kapta eritilen 1000 kısım vazelinle karıştırılır. Bu karışım 24 saat buzdolabında bekletildikten sonra bu kap içine kaynar su olan başka bir kabın içine konur ve eridikten sonra sıkılarak süzülür ve meşe kremi elde edilmiş olur.(alkol ve amonyağın buharlaşıncaya kadar içinde ilaç olan kap kaynar su içinde bekletilir.
Yan tesiri: Bilinen bir yan tesiri yoktur.